🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:29:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वैदिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वैदिक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वैदिक

अर्थ: वेदों से व्युत्पन्न या वेदों के समनुरूप, वेदविषयक

व्युत्पत्ति: वेदं वेत्त्यधीते वा ठञ् वेदेषु विहितः वेद + ठक् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैदिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वैदिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वैदिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैदिकःवैदिकौवैदिकाः
द्वितीयावैदिकम्वैदिकौवैदिकान्
तृतीयावैदिकेनवैदिकाभ्याम्वैदिकैः
चतुर्थीवैदिकायवैदिकाभ्याम्वैदिकेभ्यः
पञ्चमीवैदिकात् / वैदिकाद्वैदिकाभ्याम्वैदिकेभ्यः
षष्ठीवैदिकस्यवैदिकयोःवैदिकानाम्
सप्तमीवैदिकेवैदिकयोःवैदिकेषु
सम्बोधनहे वैदिकहे वैदिकौहे वैदिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वैदिक
वैदिक
vaidika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैदिक औषधियाँ इससे तैयार होती है । हकीमों में इसका बहुत व्यवहार है । अंगुर का मड़वा वा अंगुर की टट्टी = (१) अंगुर की बेल के चढ़ने और फैलने के लिये बाँस की खपचियों का बना हुआ मंडप । (२) एक प्रकार की आतिशबाजी जिससे अंगुर के गुच्छे के समान चिनगारियां निकलती हैं । मुहा॰—अंगुर खट्टे होना = प्रयत्न करने पर भी प्राप्त न होनेवाली अच्छी चीज को बुरा बताना । उ॰—अंत में यह कह चलती हुई अरे ये खट्टे है अंगुर ।—खिलौना १९२७ ।
वैदिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो वैदों में बतलाए हुए कर्मकांड का अनुष्ठान करता हो । वेद में कहे हुए कृत्यों को करनेवाला ।
२. वह जो वेदों आदि का अच्छा ज्ञाता हो । वेदों का पंडित ।
वैदिक २ वि॰
१. जो वेदों में कहा गया हो । वेदविहित । उ॰— करनबेध चूड़ा़करन, लौकिक वैदिक काज । गुरु आयस भूपति करत, मंगल साज समाज ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ८२ ।
२. वेद- संबंधी । वेद का । जैसे, वैदिक काल ।
३. धर्मात्मा (को॰) ।
४. वेदज्ञ । वेदों का ज्ञाता (को॰) ।
५. पूत । शुद्ध । पवित्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदिक mf(ई)n. (fr. वेद) relating to the Veda, derived from or conformable to the V˚, prescribed in the V˚, Vedic, knowing the V˚, Mn.; MBh.; Hariv. &c.
वैदिक m. a Brāhman versed in the V˚, W.
वैदिक n. a Vedic passage, Mn. xi, 96
a Vedic precept, MBh.; Kaṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदिक a. (की f.) [वेदं-वे त्त्यधीते वा ठञ् वेदेषु विहितः ठक् वा] 1 Derived from or conformable to the Vedas, Vedic. --2 Sacred, scriptural, holy; Ku. 5. 73. --कः A Brāhmaṇa wellversed in the Vedas. --Comp. --पाशः a smatterer in Veda, one possessing an imperfect knowledge of the Vedas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदिक पु० वेदं वेत्त्यधीते वा ठञ् । १ वेदज्ञे ब्राह्मणे वेदेषु विहितः ठक् । २ वेदोक्ते कर्मणि त्रि० । स्त्रियां ङीप् “वेदिकी तान्त्रिकी सन्ध्या यथानुक्रमयोगतः” तन्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4972,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदिकः, पुं, (वेदं जानातीति । वेद + ठञ् ।) वेदज्ञब्राह्मणः । वेदोक्ते, त्रि । यथा, तन्त्रसारे । “वैदिकी तान्त्रिकी सन्ध्या यथानुक्रमयोगतः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-511-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैदिक" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैदिकवैदिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वैदिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वैदिक 📚 ➤ वेदों से व्युत्पन्न या वेदों के समनुरूप, वेदविषयक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वैदिक 📚औषधियाँ इससे तैयार होती है । हकीमों में इसका बहुत व्यवहार है । अंगुर क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वैदिक: वेदं वेत्त्यधीते वा ठञ् वेदेषु विहितः वेद + ठक् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें