🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:06:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैदिक
vaidika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैदिक औषधियाँ इससे तैयार होती है । हकीमों में इसका बहुत व्यवहार है । अंगुर का मड़वा वा अंगुर की टट्टी = (१) अंगुर की बेल के चढ़ने और फैलने के लिये बाँस की खपचियों का बना हुआ मंडप । (२) एक प्रकार की आतिशबाजी जिससे अंगुर के गुच्छे के समान चिनगारियां निकलती हैं । मुहा॰—अंगुर खट्टे होना = प्रयत्न करने पर भी प्राप्त न होनेवाली अच्छी चीज को बुरा बताना । उ॰—अंत में यह कह चलती हुई अरे ये खट्टे है अंगुर ।—खिलौना १९२७ ।
वैदिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो वैदों में बतलाए हुए कर्मकांड का अनुष्ठान करता हो । वेद में कहे हुए कृत्यों को करनेवाला ।
२. वह जो वेदों आदि का अच्छा ज्ञाता हो । वेदों का पंडित ।
वैदिक २ वि॰
१. जो वेदों में कहा गया हो । वेदविहित । उ॰— करनबेध चूड़ा़करन, लौकिक वैदिक काज । गुरु आयस भूपति करत, मंगल साज समाज ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ८२ ।
२. वेद- संबंधी । वेद का । जैसे, वैदिक काल ।
३. धर्मात्मा (को॰) ।
४. वेदज्ञ । वेदों का ज्ञाता (को॰) ।
५. पूत । शुद्ध । पवित्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदिक mf(ई)n. (fr. वेद) relating to the Veda, derived from or conformable to the V˚, prescribed in the V˚, Vedic, knowing the V˚, Mn.; MBh.; Hariv. &c.
वैदिक m. a Brāhman versed in the V˚, W.
वैदिक n. a Vedic passage, Mn. xi, 96
a Vedic precept, MBh.; Kaṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदिक a. (की f.) [वेदं-वे त्त्यधीते वा ठञ् वेदेषु विहितः ठक् वा] 1 Derived from or conformable to the Vedas, Vedic. --2 Sacred, scriptural, holy; Ku. 5. 73. --कः A Brāhmaṇa wellversed in the Vedas. --Comp. --पाशः a smatterer in Veda, one possessing an imperfect knowledge of the Vedas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदिक पु० वेदं वेत्त्यधीते वा ठञ् । १ वेदज्ञे ब्राह्मणे वेदेषु विहितः ठक् । २ वेदोक्ते कर्मणि त्रि० । स्त्रियां ङीप् “वेदिकी तान्त्रिकी सन्ध्या यथानुक्रमयोगतः” तन्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4972,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदिकः, पुं, (वेदं जानातीति । वेद + ठञ् ।) वेदज्ञब्राह्मणः । वेदोक्ते, त्रि । यथा, तन्त्रसारे । “वैदिकी तान्त्रिकी सन्ध्या यथानुक्रमयोगतः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-511-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैदिक" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें