🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:11:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आर्ष
ārṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्ष वि॰ [सं॰]
१. ऋषिसंबंधी ।
२. ऋषिप्रणीत । ऋषिकृत ।
३. वैदिक ।
४. ऋषिसेवित । यौ॰—आर्षक्रम । आर्षग्रंथ । आर्षपद्वति । आर्षप्रयोग । आर्षविवाह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्ष mf(ई)n. relating or belonging to or derived from Ṛṣis (i.e. the poets of the Vedic and other old hymns), archaistic, MBh.; R. &c.
आर्ष m. a form of marriage derived from the Ṛṣis (the father of the bride receiving one or two pairs of kine from the bridegroom), ĀśvGṛ. i, 6, 4; Mn. iii, 21; Yājñ. i, 58 (cf. विवाह)
आर्ष n. the speech of a Ṛṣi, the holy text, the Vedas, Nir.; RPrāt.; Mn.
sacred descent Comm. on Lāṭy.; Yājñ.
the derivation (of a poem) from a Ṛṣi author.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (152,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्ष a. (र्षी f.) [ऋषेरिदं अण्] 1 Used by a Ṛṣi only, relating or belonging to sages, archaic, Vedic (opp. लौकिक or classical); आर्षःप्रयोगः; संबुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे Sk.; आर्षो धर्मः Ms. 3. 29; Y. 1. 59; आर्षः प्रत्ययः P. II. 4. 58. --2 Sacred, holy, divine, superhuman; U. 6. --र्षः A form of marriage derived from the Ṛṣis; one of the eight forms of marriage in which the father of the bride receives one or two pairs of cows from the bride-groom; आदायार्षस्तु गोद्वयम् Y. 1. 59; Ms. 3. 53, 9. 196; for the names of the {8} forms see उद्वाह; आर्षोढा a wife married according to this form. --र्षा A class of Vedic metres. --र्षं 1 The holy text, the Vedas. --2 Sacred descent. --3 Derivation (of a poem) from a Ṛṣi author.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0257-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्षः, पुं, (ऋषे रिदं । ऋषि + अण् ।) विवाह- विशेषः । यत्र वरात् गोद्वयं गृहीत्वा तेनैव सह कन्यादानं । यथा, याज्ञबल्क्यः, -- “यज्ञस्थायर्त्विजे दैव आर्ष आदाय गोयुगं । चतुर्द्दश प्रथमजः पुनात्युत्तरजश्च षट्” ॥ (यथा मनुः, ३ । २९ । “एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादादाय धर्म्मतः । कन्याप्रदानं विधिवदार्षो धर्म्मः स उच्यते” ॥) ऋषिप्रणीते त्रि ॥ (यथा मनुः १२ । १०६ । “आर्षं धर्म्मोपदेशञ्च वेदशास्त्रविरोधिना । यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्म्मं वेद नेतरः” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आर्ष" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें