🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:30:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वैदेह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वैदेह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वैदेह

अर्थ: विदेह देश का राजा

व्युत्पत्ति: विदेह् + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैदेह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वैदेह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वैदेह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैदेहःवैदेहौवैदेहाः
द्वितीयावैदेहम्वैदेहौवैदेहान्
तृतीयावैदेहेनवैदेहाभ्याम्वैदेहैः
चतुर्थीवैदेहायवैदेहाभ्याम्वैदेहेभ्यः
पञ्चमीवैदेहात् / वैदेहाद्वैदेहाभ्याम्वैदेहेभ्यः
षष्ठीवैदेहस्यवैदेहयोःवैदेहानाम्
सप्तमीवैदेहेवैदेहयोःवैदेहेषु
सम्बोधनहे वैदेहहे वैदेहौहे वैदेहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वैदेह
वैदेह
vaideha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैदेह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राजा निमि के पुत्र का नाम । विशेष—कहते हैं, जब राजा निमि निःसंतान मर गए, तब धर्म का लोप हो जाने के भय से ऋषियों ने अरणी से मथकर इन्हें, राज्य करने के लिये, उत्पन्न किया था ।
२. वणिक् । सौदागर ।
३. विदेह देश का नरेश (को॰) ।
४. अंतः- पुर का पहरुआ । रनिवास का प्रहरी (को॰) ।
५. प्राचीन काल की एक वर्णसंकर जाति । विशेष—इस जाति के जनों का काम अंतःपुर में पहरा देना था । मनु के अनुसार इस जाति की उत्पत्ति ब्राह्मणी माता और वैश्य पिता से है ।
वैदेह २ वि॰
१. विदेह देश से संबंधित । विदेह देश का ।
२. स्निग्ध- वर्ण और सुंदर आकृतिवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदेह mf(ई)n. (fr. वि-देह) belonging to the country of the Videhas, TS.; MaitrS.
(accord. to Comm. on TS.) having a handsome frame or body, well-formed
वैदेह (वैद्˚), m. a king of the Ved˚ (also ˚हो राजन्), Br.; ŚāṅkhŚr.; MBh. &c.
a dweller in Videha, MW.
a partic. mixed caste, the son of a Śūdra by a Vaiśyā (Gaut.), or of a Vaiśya by a Brāhman woman (Mn.)
a trader, L.
an attendant on the woman's apartments, L.
pl. = विदेह (N. of a people), MBh.; VarBṛS. &c.
people of mixed castes, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदेहः [विदेह अण्] 1 A king of Videha. --2 An inhabitant of Videha. --3 A trader by caste. --4 The son of a Vaiśya by a Brāhmaṇa woman; Ms. 10. 11. --5 An attendant on the women's apartments. --हाः (m. pl.) The people of Videha. --ही 1 N. of Sītā; वैदेहिबंर्धोहृदयं विदद्रे R. 14. 13 (the final vowel in वैदेही being shortened.) --2 The wife of a merchant. --3 A sort of pigment (रोचना). --4 Turmeric. --5 A cow. --6 Long pepper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदेह पु० विशेषेण देह उपचयो यस्य स्वार्थे प्रज्ञाद्यण विदेहे भवः अण् वा । १ वणिग्जने मरतः । शूद्रात् वैश्यजाते २ जातिभेदे पुंस्त्री० मेदि० स्त्रियां ङीष् । ठक् । वैदेहिकोऽपि वणिजि । विदेहानां राजा अण् । ३ विदेहराजे जनके नृपे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4973,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदेहः, पुं, बणिक् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (विदेहस्यापत्यमिति । विदेह + अञ् ।) निमि- राजपुत्त्रः । अस्योत्पत्तिर्यथा । अपुत्त्रस्य तस्य भूभुजः शरीरमराजकभीरवस्ते मुनयः अरण्यां ममन्थुः । तत्र च कुमारो जज्ञे । जननाज्जनक- संज्ञां चासाववाप । अभूद्बिदेहोऽस्य पितेति वैदेहः । मथनान्मिथिरभूत्तस्योदावसुः पुत्त्रो- ऽभवत् । इति विष्णुपुराणे ४ अंशे निमिवंश- कथनं नाम ५ अध्यायः ॥ तस्य विदेहनाम- कारणं निमिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (वर्णसङ्करजाति- विशेषः । स तु वैश्यात् ब्राह्मण्यां जातः । यथा, मनुः । १० । ११ । वैश्यान्मागधवैदेहौ राजविप्राङ्गनासुतौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-512-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैदेहवैदेह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वैदेह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वैदेह 📚 ➤ विदेह देश का राजा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वैदेह 📚राजा निमि के पुत्र का नाम । विशेष—कहते हैं, जब राजा निमि निःसंतान मर ग…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वैदेह = वैद + ईह तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • वैदेह: विदेह् + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें