🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:21:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैदेह
vaideha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैदेह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राजा निमि के पुत्र का नाम । विशेष—कहते हैं, जब राजा निमि निःसंतान मर गए, तब धर्म का लोप हो जाने के भय से ऋषियों ने अरणी से मथकर इन्हें, राज्य करने के लिये, उत्पन्न किया था ।
२. वणिक् । सौदागर ।
३. विदेह देश का नरेश (को॰) ।
४. अंतः- पुर का पहरुआ । रनिवास का प्रहरी (को॰) ।
५. प्राचीन काल की एक वर्णसंकर जाति । विशेष—इस जाति के जनों का काम अंतःपुर में पहरा देना था । मनु के अनुसार इस जाति की उत्पत्ति ब्राह्मणी माता और वैश्य पिता से है ।
वैदेह २ वि॰
१. विदेह देश से संबंधित । विदेह देश का ।
२. स्निग्ध- वर्ण और सुंदर आकृतिवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदेह mf(ई)n. (fr. वि-देह) belonging to the country of the Videhas, TS.; MaitrS.
(accord. to Comm. on TS.) having a handsome frame or body, well-formed
वैदेह (वैद्˚), m. a king of the Ved˚ (also ˚हो राजन्), Br.; ŚāṅkhŚr.; MBh. &c.
a dweller in Videha, MW.
a partic. mixed caste, the son of a Śūdra by a Vaiśyā (Gaut.), or of a Vaiśya by a Brāhman woman (Mn.)
a trader, L.
an attendant on the woman's apartments, L.
pl. = विदेह (N. of a people), MBh.; VarBṛS. &c.
people of mixed castes, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदेहः [विदेह अण्] 1 A king of Videha. --2 An inhabitant of Videha. --3 A trader by caste. --4 The son of a Vaiśya by a Brāhmaṇa woman; Ms. 10. 11. --5 An attendant on the women's apartments. --हाः (m. pl.) The people of Videha. --ही 1 N. of Sītā; वैदेहिबंर्धोहृदयं विदद्रे R. 14. 13 (the final vowel in वैदेही being shortened.) --2 The wife of a merchant. --3 A sort of pigment (रोचना). --4 Turmeric. --5 A cow. --6 Long pepper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदेह पु० विशेषेण देह उपचयो यस्य स्वार्थे प्रज्ञाद्यण विदेहे भवः अण् वा । १ वणिग्जने मरतः । शूद्रात् वैश्यजाते २ जातिभेदे पुंस्त्री० मेदि० स्त्रियां ङीष् । ठक् । वैदेहिकोऽपि वणिजि । विदेहानां राजा अण् । ३ विदेहराजे जनके नृपे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4973,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदेहः, पुं, बणिक् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (विदेहस्यापत्यमिति । विदेह + अञ् ।) निमि- राजपुत्त्रः । अस्योत्पत्तिर्यथा । अपुत्त्रस्य तस्य भूभुजः शरीरमराजकभीरवस्ते मुनयः अरण्यां ममन्थुः । तत्र च कुमारो जज्ञे । जननाज्जनक- संज्ञां चासाववाप । अभूद्बिदेहोऽस्य पितेति वैदेहः । मथनान्मिथिरभूत्तस्योदावसुः पुत्त्रो- ऽभवत् । इति विष्णुपुराणे ४ अंशे निमिवंश- कथनं नाम ५ अध्यायः ॥ तस्य विदेहनाम- कारणं निमिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (वर्णसङ्करजाति- विशेषः । स तु वैश्यात् ब्राह्मण्यां जातः । यथा, मनुः । १० । ११ । वैश्यान्मागधवैदेहौ राजविप्राङ्गनासुतौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-512-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें