🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:59:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वैद्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वैद्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वैद्यः

अर्थ: वेद सम्बन्धी, आध्यात्मिक

संस्कृत: वैद्यः · पर्याय: रोगहारिन्, अगदङ्कार, भिषज्, चिकित्सक

व्युत्पत्ति: वेद + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैद्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वैदी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. वैदी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वैद्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैद्यःवैद्यौवैद्याः
द्वितीयावैद्यम्वैद्यौवैद्यान्
तृतीयावैद्येनवैद्याभ्याम्वैद्यैः
चतुर्थीवैद्यायवैद्याभ्याम्वैद्येभ्यः
पञ्चमीवैद्यात् / वैद्याद्वैद्याभ्याम्वैद्येभ्यः
षष्ठीवैद्यस्यवैद्ययोःवैद्यानाम्
सप्तमीवैद्येवैद्ययोःवैद्येषु
सम्बोधनहे वैद्यहे वैद्यौहे वैद्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वैद्य
वैद्य
vaidya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैद्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पंडित । विद्वान् ।
२. वह जो आयुर्वेद का ज्ञाता हो और उसके अनुसार रगियों की चिकित्सा आदि करता हो । भिषक् । चिकित्सक ।
३. वासक वृक्ष । अड़ूसा ।
४. एक जाति जो प्रायः बंगाल में पाई जाती है । इस जाति के लोग अपने आपकी 'अंबष्ठसंतान' कहते हैं । दे॰ 'अंबष्ठ-३' ।
५. एक जाति जिसकी उत्पत्ति शूद्र पिता और वैश्य माता से कही गई है (को॰) ।
६. एक ऋषि (को॰) ।
वैद्य २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ वैद्यी]
१. वेद संबंधी । वेद का ।
२. आयुर्वेद संबंधी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैद्य mfn. (fr. विद्या, and in some meanings fr. वेद) versed in science, learned, ĀśvGṛ.; Kāty.; Mn. &c.
relating or belonging to the Vedas, conformable to the V˚s, Vedic, W.
medical, medicinal, practising or relating to medicine, W.
w.r. for वेद्य, MBh.
वैद्य m. a learned man, Pandit, W.
follower of the Vedas or one well versed in them, ib.
an expert (versed in his own profession, esp. in medical science), skilled in the art of healing, a physician (accounted a mixed caste), MBh.; Kāv. &c.
Gendarussa Vulgaris, L.
N. of a Ṛṣi, MBh. (w.r. for रैभ्य)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैद्य a. (द्यी f.) 1 Relating to the Vedas, spiritual. --2 Relating to medicine, medical. --द्यः [विद्या अस्त्यस्य अण्] 1 A learned man, [] scholar, doctor. --2 A medical man, physician. वैद्ययत्नपरिभाविनं गदं न प्रदाप इव वायुमत्यगात् R. 19. 53; वैद्यानामातुरः श्रेयान् Subhāṣ. --3 A man of the medical caste, supposed to be one of the mixed classes; (the offspring of a Brāhmaṇa by a Vaiśya woman). --4 A man of a lower mixed tribe (the offspring of a Śūdra father by Vaiśya mother). --Comp. --क्रिया a doctor's profession, practice of medicine. --नाथः {1} N. of Dhanvantari. {2} of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैद्य पु० विद्याऽस्त्यस्य अण् । १ पण्डिते “नाविद्यानान्तु वैद्येन देयं विद्याधनात् क्वचित्” दायभा० । २ भिषजि अमरः । तदुपकारके ३ वासकवृक्षे च शब्दच० । वैद्योत्पत्तिश्च “वैद्योऽश्विनीकुमारेण जातश्च विप्रयोषिति । वैद्यवी- र्य्येण शूद्रायां बभूवुर्बहवो जनाः । ते च ग्रामगुण- ज्ञाश्च मन्त्रोषधिपरायणाः । तेभ्यश्च जाताः शूद्रायां ते व्यालग्राहिणो भुवि” । शौनक उवाच “कथं ब्रा- ह्मणपत्न्यान्तु सूर्य्यपुत्रोऽश्विनीसुतः । अहो केन विपा- केन वीर्य्याधानं चकार सः” । सौतिरुवाच “गच्छन्तीं तीर्थयात्रायां ब्राह्मणीं रविनन्दनः । ददर्श कामुकीं कान्तः पुष्पोद्याने मनोहरे । तया निवारितो यत्नात् बलेन बलवान् सुरः । अतीव सुन्दरीं दृष्ट्वा वीर्य्यातानं चकार सः । द्रुतं तत्याज गर्भं सा पुष्पाद्याने ममोरमे [] सद्यो बभूव पुत्रश्च तप्तकाञ्चनसन्निमः । सपुत्रा स्वा- मिनो गेहं जगाम व्रीडिता तदा । स्वामिनं कथया- मास यस्माद्दैवादिसङ्कटम् । विप्रोरोषेण तत्याज तञ्च पुत्रं स्वकामिनीम् । सरिद् बभूव योगेन सा च गोदा- वरी स्मृता । पुत्रं चिकित्साशास्त्रञ्च पाठयामास य- त्नतः । नानाशिल्पञ्च शस्त्रञ्च स्वयं स रविनन्दनः । विप्रश्च ज्योतिर्गणनात् वेदनाच्च निरन्तरम् । वेदधर्मप- रित्यक्तो बभूव गणको भुवि” । ब्रह्मवै० पु० १० अ० । नरकभोगान्ते वैद्यजन्म यथा “यः करोत्यपहारञ्च देव ब्राह्मणयोर्धनम् । पातयित्वा स्वपुरुषान् दश पूर्वान् दशा परान् । स्वयं याति च धूमान्धं धूमध्वान्तसम- न्वितम् । धूमक्लिष्टो धूमभोगी वसेत्तत्र चतुर्युगम् । ततो मूषिकजातिश्च शतजन्मानि भारते । ततो नाना- विधाः पक्षिजातयः कृमिजातयः । ततो नानाविधाः वृक्षजातयश्च ततो नरः । भार्य्याहीनो वंशहीनः शवरो व्याधिसंयुतः । ततो भवेत् स्वर्णकारः स सुवर्णवणिक् ततः । ततो जवनसेवी च ब्राह्मणो गणकस्ततः । विप्रो दैवज्ञोपजीवी वैद्यजीवी चिकित्सकः” । “लाक्षालोहादिव्यापारी रसादिविक्रयी च यः । स- याति नागवेष्टञ्च सर्पैर्वेष्टित एव च । वसेत् सलोममा- नाव्द तत्रैव नागदंशितः । ततो भवेत् स गणकी वैद्यश्च सप्तजन्मसु । गोपश्च कर्मकारश्च रङ्गकारस्ततः शुचिः” । ब्र- ह्मवै० पु० २८ अ० । राजवैद्यस्य लक्षणं यथा “परं पार- ङ्गतो यः स्यादष्टाङ्गे तु चिकित्सिते । अनाहार्य्यः स वैद्यः स्याद्धर्मात्मा च कुलोद्गतः । प्राणावार्य्यः स वि- ज्ञेयो वचनं तस्य भूभुजः । राजन्! राज्ञा सदा कार्य्यं यथाकार्य्यं पृथग्जनैः” । मात्स्ये १८९ अ० । “चि- कित्सां कुरुते यस्तु स चिकित्सक उच्यते । स च यादृक् समीचीनस्तादृशोऽपि निगद्यते । तत्त्वा- धिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा स्वयं कृती । लघुहस्तः शुचिः शूरः स्वच्छोपस्करभेषजः । प्रत्युत्पन्नमतिर्धीमान् व्यव- सायी प्रियंवदः । सत्यधर्मपरोयश्च वैद्य ईदृक् प्रशस्यते” । दृष्टकर्मा दृष्टा परेण कृता चिकित्सा येन सः । स्वयं कृती स्वयं चिकित्साकुशलः । लघुहस्तः सिद्धिमद्धस्तः । निषिद्धवैद्यो यथा “कुचेलः कर्कशः स्तब्धः ग्रामीणः स्व- यमागतः । पञ्च वैद्या न पूज्यन्ते धन्वन्तरिसमा अपि” । वर्कशः अपियवादी । स्तब्धः साभिमानः । ग्रामीणः व्यवहाराचतुरः । अथ वैद्यस्य कर्म आह “व्याधेस्तत्त्व- [] परिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः । एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः” भावप्र० “सत्यत्रेताद्वापरेषु युगेषु ब्रा- ह्मणाः किल । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रकन्यका उपयेमिरे । तत्र वैश्यसुतायां ये जज्ञिरे तनया अमी । सर्वे ते मुनयः ख्याता वेदवेदाङ्गपारगाः । तेषां मुख्योऽमृताचार्य्य- स्तस्थावम्बाकुले हि यत् । अम्बष्ठ इत्यसाव्क्तस्ततो जाति प्रवर्त्तनाद् । परे सर्वेऽपि चाम्बष्ठा वैश्याब्राह्मणस- म्भवाः । जननीतो जनुर्ल
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
वैद्यकवैद्यकग्रन्थपत्त्रवैद्यकपरिभाषावैद्यकप्रयोगामृतवैद्यकयोगचन्द्रिकावैद्यकरत्नावलीवैद्यकल्पतरुवैद्यकल्पद्रुमवैद्यकशास्त्रवैद्यकशास्त्रवैष्णववैद्यकसंग्रहवैद्यकसर्वस्ववैद्यकसारवैद्यकसारसंग्रहवैद्यकानन्तवैद्यकुतूहलवैद्यकुलतत्त्ववैद्यकौस्तुभवैद्यक्रियावैद्यगङ्गाधरवैद्यगदाधरवैद्यचन्द्रोदयवैद्यचिन्तामणिवैद्यचिकित्सावैद्यजीवदासवैद्यजीवनवैद्यत्रिंशट्टीकावैद्यत्रिविक्रमवैद्यदर्पणवैद्यधन्यवैद्यनयबोधिकावैद्यनरसिंहसेनवैद्यनाथवैद्यनाथकविवैद्यनाथगाडगिलवैद्यनाथतीर्थवैद्यनाथदीक्षितवैद्यनाथदीक्षितीयवैद्यनाथदेवशर्मन्वैद्यनाथपायगुण्ड
🔁 जिनके अर्थ में "वैद्य" आता है (19)
चिकित्सक रोग दूर करने का उपाय करने— वाला । वैद्यभिषज् वैद्य । दे॰ 'भिषक'रोगशांतक वैद्य । हकीमबैद चिकित्साशास्त्र का जाननेवाला पुरुष । वैद्यगदहा रोग हरनेवाल; वैद्य । चिकित्सकतबीब वैद्य । चिकित्सक । हकीमनायत वैद्यरोजज्ञ चिकित्सक । वैद्य । हकीमअंगदकार वैद्य । चिकित्सकगदशत्रु वैद्य । चिकित्सकदिरमानी वैद्य । चिकित्सक । इलाज करनेवालाजायु औषध । दवावैद्यक वह शास्त्र जिसमें रोगों के निदान और चिकित्सा आदि का विवेचन हो । चिकित्…जीवद जीवनदाताचतुष्पद चार पैरोंवाला जीव या पशु । चौपाया । यौ॰—चतुष्पदवैकृतरोगहारी वह जो रोग का हरण करे । व्याधि दुर करनेवालाप्राणपति आत्माओषधिधर चंद्रमाडाक्टर आचार्य । अध्यापक । विद्वान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैद्यःवैद्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वैद्यः 📚 ➤ वेद सम्बन्धी, आध्यात्मिक
संस्कृत: वैद्यः · पर्याय: रोगहारिन्, अगदङ्कार, भिषज्, चिकित्सक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वैद्य 📚पंडित । विद्वान्🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वैद्य
) चिकित्सक (२.६.५७) — रोगहारी, अगदंकार, भिषक्, चिकित्सक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वैद्यः: वेद + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें