🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:30:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वैरंभ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वैरम्+भ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वैरम्

अर्थ: विरोध, शत्रुता, दुश्मनी वैमनस्य, द्रोह, प्रतिपक्ष, कलह

संस्कृत: वैरम् · पर्याय: विरोध, विद्वेष

व्युत्पत्ति: वीरस्य भावः-अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वैर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. वैर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वैर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैरम्वैरेवैराणि
द्वितीयावैरम्वैरेवैराणि
तृतीयावैरेणवैराभ्याम्वैरैः
चतुर्थीवैरायवैराभ्याम्वैरेभ्यः
पञ्चमीवैरात् / वैराद्वैराभ्याम्वैरेभ्यः
षष्ठीवैरस्यवैरयोःवैराणाम्
सप्तमीवैरेवैरयोःवैरेषु
सम्बोधनहे वैरहे वैरेहे वैराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

भ

अर्थ: शुक्र ग्रह का नामान्तर

संस्कृत: नक्षत्रम् · पर्याय: नक्षत्र, ऋक्ष, तारा, तारका, उडु

व्युत्पत्ति: भा+ङ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभम्भेभानि
द्वितीयाभम्भेभानि
तृतीयाभेनभाभ्याम्भैः
चतुर्थीभायभाभ्याम्भेभ्यः
पञ्चमीभात् / भाद्भाभ्याम्भेभ्यः
षष्ठीभस्यभयोःभानाम्
सप्तमीभेभयोःभेषु
सम्बोधनहे भहे भेहे भानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वैर
वैर
vaira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शत्रुता । दुश्मनी । द्वेष । विरोध ।
२. घृणा (को॰) ।
३. शौर्य । पराक्रम (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—मानना । रखना ।—होना ।
४. विपक्षी । शत्रु (को॰) ।
५. वह धन जो हत्या के लिये दंड़ के रूप में दिया जाय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैर mfn. (fr. वीर) hostile, inimical, revengeful, AV.
वैर n. (exceptionally m. [?] ifc. f(आ). ) enmity, hostility, animosity, grudge, quarrel or feud with (instr. with or without सह, or सार्धम्, or comp.; often pl.), AV.; PañcavBr.; MBh. &c.
वैर n. heroism, prowess, W.
a hostile host, Śiś.
money paid as a fine for manslaughter, TāṇḍyaBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1024,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैरं [वीरस्य भावः अण्] 1 Hostility, enmity, animosity, spite, grudge, opposition, quarrel; दानेन वैराण्यपि यांति नाशं Subhāṣ.; अज्ञातहृदयेष्वेवं वैरीभवति सौहृदं Ś. 5. 24 ‘turns into enmity’; विधाय वैरं सामर्षे नरोऽरौ य उदासते । प्राक्षिण्योदर्चिषं कक्षे शेरते तेऽभिमारुतं Śi. 2. 42. --2 Hatred, revenge. --3 Heroism, prowess. --Comp. --अनुबंधः commencement of hostilities. --अनुबंधिन् a. leading to enmity. (--m.) {1} the heating solar ray. {2} N. of Viṣṇu. --आतंकः the Arjuna tree. --आनृण्यं, --उद्धारः, निर्यातनं, --प्रतिक्रिया, --प्रतीकारः, --यातना, --शुद्धिः f., --साधनं requital of enmity, taking revenge, retaliation. --करः, --कारः, --कृत् m. an enemy. --भावः hostile attitude. --रक्षिन् a. guarding against hostilities.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैर न० वीरस्य भावः अण् । विरोधे विद्वेषे अमरः । “वैरं पञ्चसमुत्थानं मुनिभिः परिकीर्त्तितम् । स्त्रोकृतं वास्तुजं वाग्ज ससापत्नापराधजम्” । तत्र स्त्रोकृत कृष्णचेदिपयोः । वास्तुजं कुरुपाण्डवयोः । वाग्जं द्रोणद्रुपदयोः । सापत्नं नैसगिकमहिनकुलयोः । अप- राधजं पूजनीब्रह्मदत्तयोः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4976,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैरं, क्ली, (वीरस्य कर्म्म भावो वा । वीर + अण् ।) विरोधः । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ८ । ७ । ३९ । “बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया ॥”) तस्य समुत्थानं पञ्च । स्त्रीकृतम् १ यथा कृष्ण- शिशुपालयोः । वास्तुजम् २ यथा कौरव- पाण्डवानाम् । वाग्जम् ३ यथा द्रोणद्रुपदयोः । सापत्नम् ४ यथा मूषिकमार्जारयोः । अप- राधजम् ५ यथा पूजनीब्रह्मदत्तयोः । इति महाभारतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-518-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैर" आता है (18)
द्वेष चित्त को अप्रिय लगने की वृत्ति । चिढ़ । शत्रुता । वैर । विशेष— योगशास्…विद्वेष शत्रुता । दुश्मनी । वैर । द्वेषवैरिण वैर । शत्रुता । दुश्मनीसपत्नता वैर । शत्रुताविरोधिता विरोध । शत्रुता । वैरप्रतिभटता वैर । शत्रुता । दुश्मनीनिफाक विरोध । विद्रोह । वैरदौहृदय शत्रुता । वैरदुश्मनी वैर । शत्रुता । विरोधबिद्वेस विद्वेष । वैर । शत्रुताविरोध मेल न होना । किसी दूसरी वस्तु के साथ अत्यंत भिन्नता । विपरीत भाव । अनै…अप्रीति स्नेह वा प्रेम का अभाव । चाह का न होनावैमनस्य विमन या अन्यमनस्क होने का भावजिद उलटी बात या वस्तु । विरूद्ध वस्तु या बाततिहाउ † संज्ञा पुं॰द्वषण शत्रुविषमता विषम होने का भाव । असमानतासमुच्छय उत्तुंगता । ऊँचाई

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैरम्वैर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वैर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
भभ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वैरम् 📚 ➤ विरोध, शत्रुता, दुश्मनी वैमनस्य, द्रोह, प्रतिपक्ष, कलह
संस्कृत: वैरम् · पर्याय: विरोध, विद्वेष

भ 📚 ➤ शुक्र ग्रह का नामान्तर
संस्कृत: नक्षत्रम् · पर्याय: नक्षत्र, ऋक्ष, तारा, तारका, उडु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वैर 📚शत्रुता । दुश्मनी । द्वेष । विरोध🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वैर
शत्रुता (१.७.२६) — विरोध, विद्वेष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वैरंभवैरम् + भअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वैरम्: वीरस्य भावः-अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.४ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें