🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैर
vaira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शत्रुता । दुश्मनी । द्वेष । विरोध ।
२. घृणा (को॰) ।
३. शौर्य । पराक्रम (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—मानना । रखना ।—होना ।
४. विपक्षी । शत्रु (को॰) ।
५. वह धन जो हत्या के लिये दंड़ के रूप में दिया जाय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैर mfn. (fr. वीर) hostile, inimical, revengeful, AV.
वैर n. (exceptionally m. [?] ifc. f(आ). ) enmity, hostility, animosity, grudge, quarrel or feud with (instr. with or without सह, or सार्धम्, or comp.; often pl.), AV.; PañcavBr.; MBh. &c.
वैर n. heroism, prowess, W.
a hostile host, Śiś.
money paid as a fine for manslaughter, TāṇḍyaBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1024,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैरं [वीरस्य भावः अण्] 1 Hostility, enmity, animosity, spite, grudge, opposition, quarrel; दानेन वैराण्यपि यांति नाशं Subhāṣ.; अज्ञातहृदयेष्वेवं वैरीभवति सौहृदं Ś. 5. 24 ‘turns into enmity’; विधाय वैरं सामर्षे नरोऽरौ य उदासते । प्राक्षिण्योदर्चिषं कक्षे शेरते तेऽभिमारुतं Śi. 2. 42. --2 Hatred, revenge. --3 Heroism, prowess. --Comp. --अनुबंधः commencement of hostilities. --अनुबंधिन् a. leading to enmity. (--m.) {1} the heating solar ray. {2} N. of Viṣṇu. --आतंकः the Arjuna tree. --आनृण्यं, --उद्धारः, निर्यातनं, --प्रतिक्रिया, --प्रतीकारः, --यातना, --शुद्धिः f., --साधनं requital of enmity, taking revenge, retaliation. --करः, --कारः, --कृत् m. an enemy. --भावः hostile attitude. --रक्षिन् a. guarding against hostilities.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैर न० वीरस्य भावः अण् । विरोधे विद्वेषे अमरः । “वैरं पञ्चसमुत्थानं मुनिभिः परिकीर्त्तितम् । स्त्रोकृतं वास्तुजं वाग्ज ससापत्नापराधजम्” । तत्र स्त्रोकृत कृष्णचेदिपयोः । वास्तुजं कुरुपाण्डवयोः । वाग्जं द्रोणद्रुपदयोः । सापत्नं नैसगिकमहिनकुलयोः । अप- राधजं पूजनीब्रह्मदत्तयोः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4976,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैरं, क्ली, (वीरस्य कर्म्म भावो वा । वीर + अण् ।) विरोधः । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ८ । ७ । ३९ । “बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया ॥”) तस्य समुत्थानं पञ्च । स्त्रीकृतम् १ यथा कृष्ण- शिशुपालयोः । वास्तुजम् २ यथा कौरव- पाण्डवानाम् । वाग्जम् ३ यथा द्रोणद्रुपदयोः । सापत्नम् ४ यथा मूषिकमार्जारयोः । अप- राधजम् ५ यथा पूजनीब्रह्मदत्तयोः । इति महाभारतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-518-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैर" आता है (18)
द्वेष चित्त को अप्रिय लगने की वृत्ति । चिढ़ । शत्रुता । वैर । विशेष— योगशास्…विद्वेष शत्रुता । दुश्मनी । वैर । द्वेषवैरिण वैर । शत्रुता । दुश्मनीसपत्नता वैर । शत्रुताविरोधिता विरोध । शत्रुता । वैरप्रतिभटता वैर । शत्रुता । दुश्मनीनिफाक विरोध । विद्रोह । वैरदौहृदय शत्रुता । वैरदुश्मनी वैर । शत्रुता । विरोधबिद्वेस विद्वेष । वैर । शत्रुताविरोध मेल न होना । किसी दूसरी वस्तु के साथ अत्यंत भिन्नता । विपरीत भाव । अनै…अप्रीति स्नेह वा प्रेम का अभाव । चाह का न होनावैमनस्य विमन या अन्यमनस्क होने का भावजिद उलटी बात या वस्तु । विरूद्ध वस्तु या बाततिहाउ † संज्ञा पुं॰द्वषण शत्रुविषमता विषम होने का भाव । असमानतासमुच्छय उत्तुंगता । ऊँचाई
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें