🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:22:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्वेष
dveṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वेष संज्ञा पुं॰ [सं॰] चित्त को अप्रिय लगने की वृत्ति । चिढ़ । शत्रुता । वैर । विशेष— योगशास्त्र में द्वेष उस भाव को कहा गया है जो दुःख का साक्षात्कार होने पर उससे या उसके कारण से हटने या बचने की प्रेरणा करता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वेष m. hatred, dislike, repugnance, enmity to (comp.), ŚBr.; Mn.; MBh. &c. (˚षं-√ कृ, to show enmity against (dat.), Pañc. iii, 160).
द्वेष &c. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (507,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वेषः [द्विष्-भावे घञ्] 1 Hate, dislike, abhorrence, repugnance, distaste; Ś. 5. 18; Bg. 3. 34, 7. 27; so अन्नद्वेषः, भक्तद्वेषः &c. --2 [] Enmity, hostility, malignity; Ms. 8. 225.
द्वेषः द्वेषण, द्वेष्य &c. See under द्विष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0589-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वेषः, पुं, (द्विष + भावे घञ् ।) शत्रुता । तत्- पर्य्यायः । वैरम् २ विरोधः ३ विद्वेषः ४ द्वेषणम् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ४ । १६३ । “नास्तिक्यं वेदनिन्दाञ्च देवतानाञ्च कुत्सनम् । द्वेषं दम्भञ्च मानञ्च क्रोधं तैक्ष्णञ्च वर्ज्जयेत् ॥”) अस्य कारणं द्विष्टसाधनताज्ञानम् । इति भाषापरिच्छेदः ॥ स च आत्मनो विशेषगुणः । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ तद्वशवर्त्तित्वनिषेधो यथा, श्रीभगवद्गीतायाम् । ३ । ३४ । “इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्यितौ । तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥” “इन्द्रियस्येन्द्रिस्येति वीप्सया सर्व्वेषामिन्द्रियाणां प्रत्येकमित्युक्तम् । अर्थे स्वस्वविषये अनुकूले रागः प्रतिकूले द्वेषः इत्येवं रागद्वेषौ व्यवस्थितौ अवश्यम्भाविनौ ।” इति तट्टीकायां श्रीधर- स्वामी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-772-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्वेष" आता है (30)
वैर शत्रुता । दुश्मनी । द्वेष । विरोधद्रोह दूसरे का अहितचिंतन । प्रतिहिंसा का भाव । बैर । द्वेष । अपराध । त्रुटि …विद्वेष शत्रुता । दुश्मनी । वैर । द्वेषअसंज्वर क्रोध, शोक, द्वेष, रोग, आदि विकारों से रहितसापत्नक द्वेष । शत्रुताडाह जलन । ईर्ष्या । द्वेष । द्रोहमछर ‡ संज्ञा पुं॰ सत्सर । द्वेष । ईर्ष्याअटाव बैर । वैम- नस्य । द्वेषकद्द वैमनस्य । द्वेष । हठकीना द्वेष । बैर । शत्रुता । दुश्मनीचश्मक मनमोटाव । वैमनस्य । ईर्ष्या । द्वेषमच्छरता पु संज्ञा स्त्री॰ मत्सर । ईर्ष्या । द्वेषकद जमाई हुई चीनी । मिस्रीराग किसी इष्ट वस्तु या सुख आदि को प्राप्त करने की इच्छा । प्रिय या आभमत वस…शंबल यात्रा के समय रास्ते के लिये भोजनसामग्री । संवल । पाथेयसाहस वह मानसिक गुण या शक्ति जिसके द्वारा मनुष्य यर्थष्ट बल के अभाव में भी क…सापत्न्य सपत्नी का भाव या धर्म । सौतपनमंदक मूर्ख । निर्बोधषट्क छह । ६ की संख्यावैमनस्य विमन या अन्यमनस्क होने का भावपौरोभाग्य दोष देखना । दोषदर्शनकुनह पु † संज्ञा स्त्री॰मनोविकार मन की वह अवस्था जिसमें किसी प्रकार का सुखद या दुःखद भाव, विचार या विका…कसर कमी । न्यूनता । त्रुटिगंस पु संज्ञा पुं॰कुदूरत मेल । मैलापन । गंदलापनचरपराहट स्वाद की तीक्ष्णता । झालतामिस्त्र एक नरक का नाम जिसमें सदा घोर अंधकार बन रहता हैस्पर्द्धन स्पर्धन संज्ञा पुं॰निर्द्वद्व जिसका कोई विरोध करनेवाला न हो । जिसका कोई द्वंद्वी न हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें