🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:15:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विरोध
virodha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समुच्छ्रय (3.3.160)
शत्रुता (1.7.26) वैर · विद्वेष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरोध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मेल न होना । किसी दूसरी वस्तु के साथ अत्यंत भिन्नता । विपरीत भाव । अनैक्य । जैसे,—इन दोनों भावों का परस्पर विरोध है ।
२. मेल का न होना । वैर । शत्रुता । बिगाड़ । अनबन । जैसे,—उन दोनों का विरोध बहुत पुराना है । यौ॰—वैर विरोध ।
३. दो बातों का एक साथ न हो सकता । विप्रतिपत्ति । व्याघात । असहभाव । जैसे,—आपके कथन में पूर्वापर विरोध है ।
४. उलटी स्थिति । सर्वथा दुसरे प्रकार की स्थिति ।
५. नाश ।
६. नाटक का एक अंग, जिसमें किसी बात का वर्णन करते समय विपत्ति का आभास दिखाया जाता है ।
७. एक अर्थालंकार जिसमें जाति, गुण, क्रिया और द्रव्य में से किसी एक का दुसरी जाति, गुण, क्रिया और द्रव्य में से किसी एक के साथ विरोध होता है । जैसे—तुम्हारे वियोग में उस कामिनी को मलयानल दावानल हो रहा है । यहाँ जाति के साथ जाति का विरोध है । इसी प्रकार यह कहना गुण का द्रव्य के साथ जातिविरोध होगा—'तुम्हारे बिना चंद्रमा विष कि ज्वाला से पूर्ण हो गया' ।
८. प्रतिरोध । रूकावट (को॰) ।
९. नाकेबंदी । घेरा । आवरण (को॰) ।
१०. संकट । दुर्भाग्य (को॰) ।
११. कलह । असह- मति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-रोध m. opposition, hostility, quarrel, strife between (gen., rarely instr., or comp.) or with (instr. with or without सह, or comp.), MBh.; Kāv. &c.
hostile contact of inanimate objects (as of planets &c.), VarBṛS.
(logical) contradiction, contrariety, antithesis, inconsistency, incompatibility, KātyŚr.; Kaṇ. Kap. &c.
(ifc.) conflict with, injury of (instr. = at the cost or to the detriment of), Yājñ.; MBh.
hindrance, prevention, Gaut.
blockade, siege, W.
adversity, calamity, misfortune, Sāh.
perversity, Kathās.
(in rhet.) an apparent contradiction or incongruity (e.g. भरतो ऽपि शत्रु-घ्नः), Kpr.
(in dram.) impediment to the successful progress of a plot, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (983,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरोधः 1 Opposition, obstruction, impediment. --2 Blockade, siege, investment. --3 Restraint, check. --4 Inconsistency, incongruity, contradiction. --5 Antithesis, contrast. --6 Enmity, hostility; विरोधो विश्रांतः U. 6. 11; Pt. 1. 332; R. 10. 13. --7 A quarrel, disagreement. --8 A calamity, misfortune. --9 (In Rhet.) An apparent incongruity which is merely verbal and is explained away by properly construing the passage; it consists in representing objects as antithetical to one another though in the nature of things they are not so: representing things as being together though really they cannot be together; (this figure is largely used by Bāṇa and Subandhu; पुष्पवत्यपि पवित्रा, कृष्णोप्यसुदर्शनः, भरतोपि शत्रुघ्नः being familiar instances); it is thus defined by Mammaṭa: --विरोध सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः K. P. 10; this figure is also called विरोधाभास. --Comp. --उक्तिः f., --वचनं contradiction, opposition. --कारिन् a. fomenting quarrels. --कृत् a. opposing. (--m.) an enemy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0989-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरोध पु० वि + रुध--घञ् । १ वैरे २ विरुद्धतायाम् न्या- योक्ते साध्येनासामानाधिकरण्यरूपे ३ हेतुदोषे यथा वह्निमान् जलादित्यत्र जलरूपहेतोर्वह्निना सामानाधि- करण्यं नास्ति अतस्तस्य दुष्टत्वम् । ४ अर्थालङ्कारभेदे अलङ्कारशब्द ४०४ पृ० दृश्यम् । ५ विपरीतार्थकत्वे च । “विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति ह्यनुमानम्” जैमि० प्रभ- वादिषु “विषमस्थं जगत् सर्वं विरोधे भयसंप्लवम् । विकारः सर्वतोऽपायः इत्युक्तफलके ६ वर्षभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4919,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरोधः, पुं, (वि + रुध + घञ् ।) शत्रुता । तत्- पर्य्यायः । वैरम् २ विद्वेषः ३ । इत्यमरः ॥ द्वेषः ४ द्वेषणम् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ अनुशयः ६ समुच्छ्रयः ७ । इति जटाधरः ॥ पर्य्यवस्था ८ विरोधनम् ९ । इति संकीर्णवर्गे अमरः ॥ (यथा, रघुः । ६ । ४६ । “नीपान्वयः पार्थिव एष यज्वा गुणैर्यमाश्रित्य परस्परेण । सिद्धाश्रमं शान्तमिवेत्य सत्त्वै- र्नैसर्गिकोऽप्युत्ससृजे विरोधः ॥”) विरोधकरणे दोषो यथा, -- “अथ पुत्त्रं रेणुका सा कृत्वा स्नेहात् स्ववक्षसि । उवाच किञ्चिद्वचनं परिणामसुखावहम् ॥ अविरोधो भवाब्धौ च सर्व्वमङ्गलमङ्गलम् । विरोधो नाशबीजञ्च सर्व्वोपद्रवकारणम् ॥ अकर्त्तव्यो विरोधश्च दारुणैः क्षत्त्रियैः सह । प्रतिज्ञा चैषा कर्त्तव्या मदीयं वचनं शृणु ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे २९ अध्यायः ॥ [] अपि च । “न कुर्य्याद्बहुभिः सार्द्धं विरोधं बन्धुभिस्तथा । आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥ न्यायमते साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वम् । इति चिन्तामणिः ॥ साध्यासामानाधिकरण्यम् । इति दीधितिः ॥ * ॥ प्रभवादिषष्टिसंवत्सरान्त- र्गतत्रयस्त्रिंशवर्षम् । यथा, भविष्यपुराणे । भैरव उवाच । “विषमस्थं जगत् सर्व्वं विरोधे भयसंप्लवम् । विकारी सर्व्वतोऽपायो मम वाक्यन्तु नान्यथा ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ अनैक्यः । विपरीतार्थः । यथा, -- “श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव गरीयसी । अविरोधे सदा कार्य्यं स्मार्त्तं वैदिकवत् सता ॥” इति स्मृतिः ॥ (नाशः । यथा, महाभारते । ३ । ३०० । ३ । “यस्त्वं प्राणविरोधेन कीर्त्तिमिच्छसि शाश्वतीम् । सा ते प्राणान् समादाय गमिष्यति न संशयः ॥” नाटकोक्तप्रतिमुखाङ्गान्यतमः । यथा, साहित्य- दर्पणे । ६ । ३५१ । “विरोधश्च प्रतिमुखे तथा स्यात् पर्य्युपासनम् ॥” तल्लक्षणोदाहरणे यथा, तत्रैव । ३५९ । “विरोधो व्यसनप्राप्तिः । यथा, चण्डकौशिके राजा । नूनमसमीक्ष्यकारिणा मयान्धेनेव स्फुरच्छिखाकलापो ज्वलनः पद्भ्यां समा- क्रान्तः ॥” * ॥ अलङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ७१८ । “क्रियाक्रियाद्रव्याभ्यां यद्द्रव्यं द्रव्येण वा मिथः । विरुद्धमिव भाषेत विरोधोऽसौ दशाकृतिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-422-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विरोध" आता है (50)
वैर शत्रुता । दुश्मनी । द्वेष । विरोधअपवाद विरोध । प्रतिवाद । खंडनद्वैध विरोध । परस्पर विरोघ । राजनीति के षड्गुणों में से एक जिसमें परस्पर के …विसंवाद विरोधप्रतिरोध विरोधपर्यवस्था विरोध । विरोध करना । खंड़न । प्रतिवादविप्रतिपत्ति विरोध । मेल न बैठना । जैसे,— मनुष्यों के स्वार्थ की विप्रतिपत्ति । (मि…अमित्रता शत्रुता । विरोधप्रतिच्छेद बाधा । रुकावट । विरोधविप्रतिकार खंडन । विरोधव्याकोप विरोध । प्रत्याख्यानविरोधिता विरोध । शत्रुता । वैरप्रतीपवचन विरोध । खंडन । प्रतिकूल या विपरीत कथनप्रतिकूलता प्रतिकूल आचरण । प्रतिकूल होने का भाव या क्रिया । विरोध । विपरीतताअकस बैर । अदावत । विरोध । शत्रुताअनबन बिगाड़ । विरोध । फूट । खटपटअदावत शत्रुता । दुश्मनी । लाग । बैर । विरोधतफरका विरोध । वैमनस्य । क्रि॰ प्र॰—डालना ।— पड़नानिफाक विरोध । विद्रोह । वैरफुटमत † संज्ञा पुं॰ मतभेद । विरोधउज्त्र बाधा । विरोध । आपत्तिकसाकसी मनमुटाव । बैर । विरोध । तनातनीचखाचखी लाँगडाँट । विरोध । बैर । क्रि॰ प्र॰—चलना होनाटिरफिस चींचपड़ । प्रतिवाद । विरोध । बात न मानने की ढिठाई । जैसे,—सीधे से जो क…दुश्मनी वैर । शत्रुता । विरोधइख्तिलाफ विरोध । विभेद । विभिन्नता । अंतर । फर्कमुखालिफत विरोधप्रतपक्षता विरोधिता । बाधा । विरोधनाइत्तिफाकी मेल का अभाव । फूट । मतभेद । विरोध । बिगाड़ । रंजिशप्रसह पक्षियों का एक भेद । वे पक्षी जो झपाटा मारकर अपना भक्ष्य या शिकार पकड़…प्रतिघ क्रोध । गुस्साअभ्यागम सामने आना । उपस्थितिअप्रीति स्नेह वा प्रेम का अभाव । चाह का न होनापर्यवस्थान प्रतिवाद । खंड़नप्रतिकृत जिसका बदला हो चुका हो । जिसके जवाब या बदले में कोई बात की जा चुकी होप्रतिमुख नाटक की पाँच अंगसंधियों में से एक जिसमें विलास, परिसर्प नर्म (परिहास),…युयुत्सा युद्ध करने की इच्छा । लड़ने की इच्छाप्रत्यवस्थान हटाना । अलग करनाविमुखता किसी बात से दुर रहना । अतत्परता विरतिप्रत्यर्थ उपयोगी । लाभकरछेड छू या खोद खादकर तंग करने की क्रियाफूट फूटने की क्रिया या भावबैर किसी के साथ ऐसा संबंध जिससे उसे हानि पहुँचाने की प्रवृत्ति हो और उससे …अठान न ठानने योग्य कार्य । अकरणीय कर्म ।अयोग्य या अनुचिन कर्म । उ॰(क) तजतु …अमीली पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'इमली'खिलाफत प्रतिनिधित्व । स्थानाप- न्नताबिग्रह शरीर । देहविषमता विषम होने का भाव । असमानताबेसाहना मोल लेना । खरीदनासमुच्छय उत्तुंगता । ऊँचाई
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें