🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:03:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्ययमान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्ययमान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्ययमान

अर्थ: जाना, खर्च करना (वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद))

संस्कृत: वित्तत्यागे गतौ च

अंग्रेज़ी: expending, wasting, W.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्ययमान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: व्यय् + शानच्
  2. व्ययमान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: व्यय् + शानच्
  3. अयमान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + अय् + शानच्
  4. अयमान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + अय् + शानच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — व्ययमान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्ययमानःव्ययमानौव्ययमानाः
द्वितीयाव्ययमानम्व्ययमानौव्ययमानान्
तृतीयाव्ययमानेनव्ययमानाभ्याम्व्ययमानैः
चतुर्थीव्ययमानायव्ययमानाभ्याम्व्ययमानेभ्यः
पञ्चमीव्ययमानात् / व्ययमानाद्व्ययमानाभ्याम्व्ययमानेभ्यः
षष्ठीव्ययमानस्यव्ययमानयोःव्ययमानानाम्
सप्तमीव्ययमानेव्ययमानयोःव्ययमानेषु
सम्बोधनहे व्ययमानहे व्ययमानौहे व्ययमानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — व्यय् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, खर्च करना (वित्तत्यागे गतौ च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमव्ययतिव्ययतःव्ययन्ति
मध्यमव्ययसिव्ययथःव्ययथ
उत्तमव्ययामिव्ययावःव्ययामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: व्ययति · लट् (आत्मने.): व्ययते · लिट्: वव्याय · लिट् (आत्मने.): वव्यये · लुट्: व्ययिता · लुट् (आत्मने.): व्ययिता · लृट्: व्ययिष्यति · लृट् (आत्मने.): व्ययिष्यते · लोट्: व्ययतात् · लोट् (आत्मने.): व्ययताम् · लङ्: अव्ययत् · लङ् (आत्मने.): अव्ययत · विधिलिङ्: व्ययेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): व्ययेत · आशीर्लिङ्: व्यय्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): व्ययिषीष्ट · लुङ्: अव्ययीत् · लुङ् (आत्मने.): अव्ययिष्ट · लृङ्: अव्ययिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अव्ययिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: व्ययन · ण्वुल्: व्यायकः · तृच्: व्ययिता · ण्यत्: व्याय्यः · तव्य: व्ययितव्यः · अनीयर्: व्ययनीयः · क्त: व्ययितः · क्तवतु: व्ययितवान् · शतृ: व्ययन् · स्य-शतृ: व्ययिष्यन् · शानच्: व्ययमानः · क्त्वा: व्ययित्वा · ल्यप्: प्रव्यय्य · तुमुन्: व्ययितुम् · णमुल्: व्यायम् · घञ्: व्यायः · क्तिन्: य्ति · क्वसु: य्य्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्ययमान
व्ययमान
vyayamāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्ययमान वि॰ [सं॰] अपव्यय करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्ययमान mfn. expending, wasting, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1032,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्ययमानव्ययमान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: व्यय् + शानच् 📚
अन्य सम्भावना: व्ययमान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: व्यय् + शानच् | अयमान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + अय् + शानच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्ययमान 📚 ➤ जाना, खर्च करना (वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद))
संस्कृत: वित्तत्यागे गतौ च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्ययमान 📚अपव्यय करनेवाला🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • व्ययमान = व्यय + मान कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • व्ययमान: व्यय् + शानच् — वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬