🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:58:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्याधा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्याधाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्याधाः

अर्थ: शिकारी, बहेलिया (जाति से या पेशे के कारण)

संस्कृत: मृगवधाजीवः · पर्याय: मृगवधाजीव, मृगयु, लुब्धक

व्युत्पत्ति: व्यध् + ण (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्याध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. व्याध (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्याध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्याधःव्याधौव्याधाः
द्वितीयाव्याधम्व्याधौव्याधान्
तृतीयाव्याधेनव्याधाभ्याम्व्याधैः
चतुर्थीव्याधायव्याधाभ्याम्व्याधेभ्यः
पञ्चमीव्याधात् / व्याधाद्व्याधाभ्याम्व्याधेभ्यः
षष्ठीव्याधस्यव्याधयोःव्याधानाम्
सप्तमीव्याधेव्याधयोःव्याधेषु
सम्बोधनहे व्याधहे व्याधौहे व्याधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्याध
व्याध
vyādha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्याध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो जंगली पशुओं आदि को मारकर अपना निर्वाह करता हो । शिकारी ।
२. प्राचीन काल की एक जाति जो जंगली पशुओं को मारकर अपना निर्वाह करती थी । ब्रह्मवैवर्तपुराण के अनुसर इसकी उत्पत्ति सर्वस्वी माता और क्षत्रिय पिता से है ।
३. प्राचीन काल की शबर नामक नीच जाति ।
४. नीच या कमीना आदमी (को॰) ।
व्याध २ वि॰ दुष्ट । पाजी । लुच्चा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याध m. ‘one who pierces or wounds’, a hunter, one who lives by killing deer (said to be the son of a Kṣatriya by a low-caste mother), Mn.; MBh. &c.
a low man, wicked person, L.
व्याध &c. See √ व्यध्, p. 1031.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1031,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याधः [व्यध्-ण] 1 A hunter, fowler (by caste or profession). --2 A wicked or low man. --Comp. --भीतः a deer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याध पुंस्त्री० व्यध--ण । मृगहिंसके क्षत्रियात् सर्वस्विपत्न्यां जाते १ सङ्कीर्णजातिभेदे पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् । “ना- पितात् गोपकन्यायां सर्वस्वी तस्य योषिति । क्षत्त्राद् बभूव व्याधश्च बलवान् मृगहिंसकः” ब्रह्मवै० व्र० १० अ० । २ दुष्टे त्रि० मेदि० । भावे घञ् । ३ वेधने ४ पीडने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4987,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याधः, पुं, (विध्यति मृगादीन् । व्यध + “स्याद्ब्ब्य- धेति ।” ३ । १ । १४१ । इति णः ।) मृग- हिंसकजातिः । शिकारी इति भाषा । स तु सर्व्वस्विपत्न्यां क्षत्त्रियाज्जातः । यथा, -- “नापिताद्गोपकन्यायां सर्व्वस्वी तस्य योषिति । क्षत्त्राद्वभूव व्याधश्च बलवान् मृगहिंसकः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे १० अध्यायः ॥ तत्पर्य्यायः । मृगवधाजीवः २ मृगयुः ३ लुब्धकः ४ । इत्यमरः ॥ मृगावित् ५ द्रोहाटः ६ । इति जटाधरः ॥ मृगजीवनः ७ बलपांशुनः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, -- “विद्धा मृगी व्याधशिलीमुखेन मृगोऽपि तत्कातरवीक्षणेन । असून् परित्यज्य गतव्यथा सा मृगस्य जीवावधिराधिरासीत् ॥” इत्युद्भटः ॥) दुष्टः । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ३ । १४ । ३४ । “व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देवः सती- पतिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-547-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्याध" आता है (23)
कौटकिक व्याध । बहेलियालुब्धक पशु पक्षियों को लालच दिखाकर पकड़ लेनेवाला । व्याध । बहेलिया । शिकारोंमृगबधाजीव वहेलिया । व्याध । शिकारीसूनी मांस बेचनेवाला । व्याध । बूचड़सूनिक मांस बेचनेवाला । व्याधसौकरायण शिकारी । शिकार करनेवाला । व्याध । अहेरीवनपांसुल शिकारी । व्याधविप्रलोक चिड़िया पकड़नेवाला । व्याध । शिकारीसैयाद व्याध । बहेलिया । शिकारीमृगाविध व्याध । शिकारीमृगयु मृगयू संज्ञा पुं॰शौनिक मांस बेचनेवाला । कसाईसौनिक मास बेचनेवाला । कसाई । वैतंसिक । मांसिकवैतंसिक वह जो मांस बेचता हो । मांसिक । वूचड़ । कसाईवधक धातक । हिंसकजीवांतक जोवों का वध करनेवालाद्रोहाट वैडाल व्रतिक । ऊपर से देखने में साधु पर भीतर भीतर बुराई रखनेवाला व्यक्…मार्गिक पथिक । यात्रीसौकरिक सूअर का शिकार करनेवालामृगाजीव वारुणी लताजौंरा पु संज्ञा पुं॰बहेलिया पशु पक्षियों को पकड़ने या मारने का व्यवसाय करनेवाला । शिकारी । अहेरी ।…हत्यारा

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्याधाःव्याध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: व्यध् + घञ्)
अन्य सम्भावना: व्याध (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्याधाः 📚 ➤ शिकारी, बहेलिया (जाति से या पेशे के कारण)
संस्कृत: मृगवधाजीवः · पर्याय: मृगवधाजीव, मृगयु, लुब्धक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्याध 📚वह जो जंगली पशुओं आदि को मारकर अपना निर्वाह करता हो । शिकारी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
व्याध
शिकारी (२.१०.२१) — मृगवधाजीव, मृगयु, लुब्धक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • व्याधाः: व्यध् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें