🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:11:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्याध
vyādha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्याध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो जंगली पशुओं आदि को मारकर अपना निर्वाह करता हो । शिकारी ।
२. प्राचीन काल की एक जाति जो जंगली पशुओं को मारकर अपना निर्वाह करती थी । ब्रह्मवैवर्तपुराण के अनुसर इसकी उत्पत्ति सर्वस्वी माता और क्षत्रिय पिता से है ।
३. प्राचीन काल की शबर नामक नीच जाति ।
४. नीच या कमीना आदमी (को॰) ।
व्याध २ वि॰ दुष्ट । पाजी । लुच्चा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याध m. ‘one who pierces or wounds’, a hunter, one who lives by killing deer (said to be the son of a Kṣatriya by a low-caste mother), Mn.; MBh. &c.
a low man, wicked person, L.
व्याध &c. See √ व्यध्, p. 1031.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1031,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याधः [व्यध्-ण] 1 A hunter, fowler (by caste or profession). --2 A wicked or low man. --Comp. --भीतः a deer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याध पुंस्त्री० व्यध--ण । मृगहिंसके क्षत्रियात् सर्वस्विपत्न्यां जाते १ सङ्कीर्णजातिभेदे पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् । “ना- पितात् गोपकन्यायां सर्वस्वी तस्य योषिति । क्षत्त्राद् बभूव व्याधश्च बलवान् मृगहिंसकः” ब्रह्मवै० व्र० १० अ० । २ दुष्टे त्रि० मेदि० । भावे घञ् । ३ वेधने ४ पीडने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4987,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याधः, पुं, (विध्यति मृगादीन् । व्यध + “स्याद्ब्ब्य- धेति ।” ३ । १ । १४१ । इति णः ।) मृग- हिंसकजातिः । शिकारी इति भाषा । स तु सर्व्वस्विपत्न्यां क्षत्त्रियाज्जातः । यथा, -- “नापिताद्गोपकन्यायां सर्व्वस्वी तस्य योषिति । क्षत्त्राद्वभूव व्याधश्च बलवान् मृगहिंसकः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे १० अध्यायः ॥ तत्पर्य्यायः । मृगवधाजीवः २ मृगयुः ३ लुब्धकः ४ । इत्यमरः ॥ मृगावित् ५ द्रोहाटः ६ । इति जटाधरः ॥ मृगजीवनः ७ बलपांशुनः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, -- “विद्धा मृगी व्याधशिलीमुखेन मृगोऽपि तत्कातरवीक्षणेन । असून् परित्यज्य गतव्यथा सा मृगस्य जीवावधिराधिरासीत् ॥” इत्युद्भटः ॥) दुष्टः । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ३ । १४ । ३४ । “व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देवः सती- पतिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-547-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्याध" आता है (23)
कौटकिक व्याध । बहेलियालुब्धक पशु पक्षियों को लालच दिखाकर पकड़ लेनेवाला । व्याध । बहेलिया । शिकारोंमृगबधाजीव वहेलिया । व्याध । शिकारीसूनी मांस बेचनेवाला । व्याध । बूचड़सूनिक मांस बेचनेवाला । व्याधसौकरायण शिकारी । शिकार करनेवाला । व्याध । अहेरीवनपांसुल शिकारी । व्याधविप्रलोक चिड़िया पकड़नेवाला । व्याध । शिकारीसैयाद व्याध । बहेलिया । शिकारीमृगाविध व्याध । शिकारीमृगयु मृगयू संज्ञा पुं॰शौनिक मांस बेचनेवाला । कसाईसौनिक मास बेचनेवाला । कसाई । वैतंसिक । मांसिकवैतंसिक वह जो मांस बेचता हो । मांसिक । वूचड़ । कसाईवधक धातक । हिंसकजीवांतक जोवों का वध करनेवालाद्रोहाट वैडाल व्रतिक । ऊपर से देखने में साधु पर भीतर भीतर बुराई रखनेवाला व्यक्…मार्गिक पथिक । यात्रीसौकरिक सूअर का शिकार करनेवालामृगाजीव वारुणी लताजौंरा पु संज्ञा पुं॰बहेलिया पशु पक्षियों को पकड़ने या मारने का व्यवसाय करनेवाला । शिकारी । अहेरी ।…हत्यारा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें