🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:01:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यालः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यालः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यालः

अर्थ: दुष्ट, दुर्व्यसनी

संस्कृत: सर्पः · पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि

व्युत्पत्ति: वि + आ + अल् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्याल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्याल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यालःव्यालौव्यालाः
द्वितीयाव्यालम्व्यालौव्यालान्
तृतीयाव्यालेनव्यालाभ्याम्व्यालैः
चतुर्थीव्यालायव्यालाभ्याम्व्यालेभ्यः
पञ्चमीव्यालात् / व्यालाद्व्यालाभ्याम्व्यालेभ्यः
षष्ठीव्यालस्यव्यालयोःव्यालानाम्
सप्तमीव्यालेव्यालयोःव्यालेषु
सम्बोधनहे व्यालहे व्यालौहे व्यालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्याल
व्याल
vyāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्याल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साँप ।
२. दुष्ट या पाजी हाथी ।
३. वाघ । शेर ।
४. वह बाघ जो शिकार करने के लिय़े सधाया गया हो ।
५. राजा ।
६. विष्णु का एक नाम ।
७. दंड़क छंद का एक भेद ।
८. कोई हिसक जंतु ।
९. चीता (को॰) ।
१०. ठग । धूर्त (को॰) ।
११. आठ की संख्या (को॰) ।
व्याल २ वि॰
१. दूसरों का अपकार करनेवाला ।
२. दुष्ट । पाजी ।
३. बुरा । पापिष्ठ (को॰) ।
४. क्रुर । भीषण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्या᳙ल mfn. (prob. connected with व्याड, q.v.) mischievous, wicked, vicious, AV.; Kāv.; Kathās.
prodigal, extravagant, L.
व्या᳙ल m. (ifc. f(आ). ) a vicious elephant, Kāv.
व्या᳙ल m. a beast of prey, Gaut.; MBh. &c.
a snake, MBh.; Kāv. &c.
a lion, L.
a tiger, L.
a hunting leopard, L.
a prince, king, L.
Plumbago Ceylanica, L.
the second दृकाण (q.v.) in Cancer, the first in Scorpio, and the third in Pisces, VarBṛS.
a kind of metre, Col.
N. of the number ‘eight’, Gaṇit.
N. of a man (cf. व्याड), Cat.
व्या᳙ल n. N. of one of the three retrograde stages in the motion of the planet Mars, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1038,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याल a. 1 Wicked, vicious; व्यालद्विपा यंतृभिरुन्मदिष्णवः Śi. 12. 28; यंता गजं व्यालमिवापराद्धः Ki. 17. 25. --2 Bad, villainous. --3 Cruel, fierce, savage; Ki. 13. 4. --लः 1 A vicious elephant; व्यालं बालमृणालतंतुभिरसौ रोद्धुं समुज्जृंभते Bh. 2. 6. --2 A beast of prey; वर्नं व्यालनिषेवितं Rām. --3 A snake; H. 3. 29. --4 A tiger; Māl. 3. --5 A leopard. --6 A king. --7 A cheat, rogue. --8 N. of Viṣṇu. --Comp. --खड्गः, --नखः a kind of herb. --ग्राहः, --ग्राहिन् m. a snake-catcher. --मृगः {1} a wild animal. {2} a hunting leopard. --रूपः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1023-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याल पुंस्त्री० वि + अड--घञ् डस्य लः । १ सर्पे २ हिंसकपशौ अमरः । स्त्रियां ङीष् । ३ दुष्टगजे च मेदि० ४ चित्रके व्याघ्रे पुंस्त्री० राजनि० स्त्रियां ङीष् । नृपे पु० ५ मथु- रेशः । ६ शठे त्रि० अमरः ७ धूर्त्ते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4988,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यालः, पुं, (विशेषेण आसमन्तात् अलतीति । अल पर्य्याप्तौ + अच् ।) सर्पः । श्वापदः । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । १ । ४३ । “पशवश्च मृगाश्चैव व्यालाश्चोभयतोदतः । रक्षांसि च पिशाचाश्च मनुष्याश्च जरायुजाः ॥”) दुष्टगजः । इति मेदिनी ॥ (यथा, माघे । १२ । २८ । “व्यालद्बिपा यन्तृभिरुन्मदिष्णवः कथञ्चिदारादपथेन निन्यिरे ॥”) चित्रकः । व्याघ्रः । इति राजनिर्घण्टः ॥ राजा । इत्यमरटीकायां मथुरेशः ॥
व्यालः, त्रि, (वि + आ + अल + अच् ।) शठः । धूर्त्तः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-551-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यालःव्याल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यालः 📚 ➤ दुष्ट, दुर्व्यसनी
संस्कृत: सर्पः · पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्याल 📚साँप🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
व्याल
साँप के और नाम (१.८.७) — आशीविष, विषधर, चक्री, सरीसृप, कुण्डली, गूढपाद्, चक्षुःश्रवा, काकोदर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • व्याल = वि + आल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • व्यालः: वि + आ + अल् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें