🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:03:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्याल
vyāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्याल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साँप ।
२. दुष्ट या पाजी हाथी ।
३. वाघ । शेर ।
४. वह बाघ जो शिकार करने के लिय़े सधाया गया हो ।
५. राजा ।
६. विष्णु का एक नाम ।
७. दंड़क छंद का एक भेद ।
८. कोई हिसक जंतु ।
९. चीता (को॰) ।
१०. ठग । धूर्त (को॰) ।
११. आठ की संख्या (को॰) ।
व्याल २ वि॰
१. दूसरों का अपकार करनेवाला ।
२. दुष्ट । पाजी ।
३. बुरा । पापिष्ठ (को॰) ।
४. क्रुर । भीषण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्या᳙ल mfn. (prob. connected with व्याड, q.v.) mischievous, wicked, vicious, AV.; Kāv.; Kathās.
prodigal, extravagant, L.
व्या᳙ल m. (ifc. f(आ). ) a vicious elephant, Kāv.
व्या᳙ल m. a beast of prey, Gaut.; MBh. &c.
a snake, MBh.; Kāv. &c.
a lion, L.
a tiger, L.
a hunting leopard, L.
a prince, king, L.
Plumbago Ceylanica, L.
the second दृकाण (q.v.) in Cancer, the first in Scorpio, and the third in Pisces, VarBṛS.
a kind of metre, Col.
N. of the number ‘eight’, Gaṇit.
N. of a man (cf. व्याड), Cat.
व्या᳙ल n. N. of one of the three retrograde stages in the motion of the planet Mars, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1038,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याल a. 1 Wicked, vicious; व्यालद्विपा यंतृभिरुन्मदिष्णवः Śi. 12. 28; यंता गजं व्यालमिवापराद्धः Ki. 17. 25. --2 Bad, villainous. --3 Cruel, fierce, savage; Ki. 13. 4. --लः 1 A vicious elephant; व्यालं बालमृणालतंतुभिरसौ रोद्धुं समुज्जृंभते Bh. 2. 6. --2 A beast of prey; वर्नं व्यालनिषेवितं Rām. --3 A snake; H. 3. 29. --4 A tiger; Māl. 3. --5 A leopard. --6 A king. --7 A cheat, rogue. --8 N. of Viṣṇu. --Comp. --खड्गः, --नखः a kind of herb. --ग्राहः, --ग्राहिन् m. a snake-catcher. --मृगः {1} a wild animal. {2} a hunting leopard. --रूपः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1023-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याल पुंस्त्री० वि + अड--घञ् डस्य लः । १ सर्पे २ हिंसकपशौ अमरः । स्त्रियां ङीष् । ३ दुष्टगजे च मेदि० ४ चित्रके व्याघ्रे पुंस्त्री० राजनि० स्त्रियां ङीष् । नृपे पु० ५ मथु- रेशः । ६ शठे त्रि० अमरः ७ धूर्त्ते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4988,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यालः, पुं, (विशेषेण आसमन्तात् अलतीति । अल पर्य्याप्तौ + अच् ।) सर्पः । श्वापदः । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । १ । ४३ । “पशवश्च मृगाश्चैव व्यालाश्चोभयतोदतः । रक्षांसि च पिशाचाश्च मनुष्याश्च जरायुजाः ॥”) दुष्टगजः । इति मेदिनी ॥ (यथा, माघे । १२ । २८ । “व्यालद्बिपा यन्तृभिरुन्मदिष्णवः कथञ्चिदारादपथेन निन्यिरे ॥”) चित्रकः । व्याघ्रः । इति राजनिर्घण्टः ॥ राजा । इत्यमरटीकायां मथुरेशः ॥
व्यालः, त्रि, (वि + आ + अल + अच् ।) शठः । धूर्त्तः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-551-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें