🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:00:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्रजम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्रजम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्रजम्

अर्थ: समुच्चय, संग्रह, रेवड़, समूह

संस्कृत: समूहः, गवां स्थानम्, मार्गः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

व्युत्पत्ति: व्रज् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्रज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. व्रज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: व्रज् + अच्
  3. व्रज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. व्रज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: व्रज् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्रज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्रजःव्रजौव्रजाः
द्वितीयाव्रजम्व्रजौव्रजान्
तृतीयाव्रजेनव्रजाभ्याम्व्रजैः
चतुर्थीव्रजायव्रजाभ्याम्व्रजेभ्यः
पञ्चमीव्रजात् / व्रजाद्व्रजाभ्याम्व्रजेभ्यः
षष्ठीव्रजस्यव्रजयोःव्रजानाम्
सप्तमीव्रजेव्रजयोःव्रजेषु
सम्बोधनहे व्रजहे व्रजौहे व्रजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्रज
व्रज
vraja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्रज संज्ञा पुं॰ [सं॰ ब्रज] दे॰ व्रज । यौ॰— ब्रजनाथ । ब्रजभाषा । ब्रदमंड़ल । ब्रजराज । ब्रजलाला= दे॰ व्रज शब्द॰ के क्रम में ।
व्रज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जाना या चलना । व्रजन । गमन ।
२. समुह । झुड़ ।
३. मथुरा और वृदावन के आसपास का प्रांत जो भगवान् श्रीकृष्ण का लीलाक्षेत्र है और जौ इसी कारण बहुत पवित्र माना जाता है । पुराणों आदि के अनुसार मथुरा से चारों ओर८४-८४कोस तक की भूमि ब्रजभूमि कही गई है; और इसकी पदक्षिणा का बहुत अधिक माहात्म्य कहा गया है ।
४. अहीरों का टोला य़ा बाड़ा । उ॰— नयननि को फल लेति निराख खरा मृग सुरभी व्रजवधु अहीर ।— तुलसी (शब्द॰) ।
५. गोष्ठ । गोकुल । गोशाला (को॰) ।
६. आवास । विश्राम करने की जगह (को॰) ।
७. पथ । सड़क । मार्ग (को॰) ।
८. बादल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. व्रज m. (for 2. See p. 1042, col. 1) a way, road, L.
व्रज n. wandering, roaming, W.
2. व्रज m. (n. only, RV. v, 6, 7; ifc. f(आ). ; fr. √ वृज्) a fold, stall, cow-pen, cattle-shed, enclosure or station of herdsmen, RV. &c. &c.
व्रज m. N. of the district around Agra and Mathurā (the abode of Nanda, of Kṛṣṇa's foster-father, and scene of Kṛṣṇa's juvenile adventures; commonly called Braj; cf. वृजि), Inscr.
a herd, flock, swarm, troop, host, multitude, MBh.; Kāv. &c. (संग्रामः सव्रजः ‘a fight with many’, MārkP.; व्रजो गिरिमयः, prob. = गिरि-व्रज, q.v., Hariv.)
a cloud (= मेघ), Naigh. i, 10
N. of a son of Havir-dhāna, Hariv.; VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1041,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रजः [व्रज्-घञर्थे क] 1 A multitude, collection, flock, group; नेत्रव्रजाः पौरजनस्य तास्मिन् विहाय सर्वान्नृपतीन्निपेतुः R. 6. 7; 7. 60; Śi. 6. 6, 14. 33. --2 A station of cowherds. --3 A cow-pen, cow-shed; Śi. 2. 64. [] --4 An abode, a resting-place. --5 A road. --6 A cloud. --7 N. of a district near Mathurā. --जं Wandering, going. --Comp. --अंगना, --युवतिः f. a woman of Vraja, a cowherdess; Bv. 2. 165. --अजिरं a cow-pen. --किशोरः, --नाथः, --मोहनः, --वरः, --वल्लभः epithets of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1026-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्रज गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । व्रजति अव्राजीत् ।
व्रज संस्कारे गतौ च चु० उ० सक० सेट् । ब्राजयति ते अविव्रजत् ।
व्रज पु० व्रज--घञर्थे क । १ समूहे अमरः । २ गोष्ठे ३ पथि मेदि० मथुरासमीपस्थे देशभेदे च मात्स्ये “व्रजमण्डलभूगोलं शेषनागफणाम्बरम् । कुमादाख्यं महाश्रेष्ठं सर्वेषां मध्यसंस्थितम् । तस्यो- परिस्थितं लोकं सर्वस्थानं महाफलम् । कृष्णलीला विहारार्थमुच्चस्थानविराजितम् । चतुरष्टक ८४ क्रोशेन प- रिपूर्णविराजितम् । अस्य प्रदक्षिणां कुर्वन् धनधान्यसुखं लभेत् । दानार्च्चावासतो लोको विष्णुलोकमवाप्नु- यात् । आवसन् म्रियते चेत्तु पुनर्जन्म न विद्यते । पुण्यं लक्षगुणं लब्ध्वा कृतेऽस्मिन् व्रजमण्डले । कृष्णेन नि- र्मितास्तीर्थाः सार्द्धद्वयसहस्रकाः” । तत्रादौ वनोपवन प्रतिवनाधिवनान्यष्टचत्वाविंशत् तानि चतुरष्टक्रोशपरि- माणस्थितानि चतुर्भागशोऽभ्यन्तरस्थितानि क्रमश आह । [] पाद्मे “वनानि द्वादशान्याहुर्यमुनोत्तरदक्षिणे । महावनं १ महाश्रेष्ठं वरं काम्यवनं २ शुभम् । कोकिलाख्यं तृतीयञ्च ३ तुर्य्यं तालवनं ४ तथा । पञ्चमं कुमुदाख्यञ्च ५ षष्ठं भाण्डीरसंज्ञकम् ६ । नाम्ना छत्रवनं ७ श्रेष्ठं स प्तमं परिकीर्त्तितम् । अष्टमं खदिरं ८ प्रोक्तं नवमं लीहजं वनम् ९ । नाम्ना भद्रवर्न १० श्रेष्ठं दशमं बहु- पुण्यदम् । एकादशं समाख्यातं बहुलावनसंज्ञकम् ११ । नाम्ना विल्ववनं १२ श्रेष्ठं द्वादशं कामनाप्रदम् । इति द्वादशसंज्ञानि वनानि शुभदानि च” । द्वादशोपवना- न्याह नाराहे “आदौ ब्रह्मवनं १ नाम द्वितीयं त्वप्स० रोवनम् २ । तृतीयं विह्वलं ३ नाम कदम्बाख्यं ४ चतु- र्थकम् । नाम्ना स्वर्णवनं ५ श्रेष्ठं पञ्चमं परिकीर्त्ति- तम् । सुरभीवननामा ६ पि षष्ठमाह्लादवर्द्धनम् । श्रेष्ठं प्रेमवनं ७ नाम सप्तमं शुभदं नृणाम् । मयूरवन नामा ८ पि चाष्टमं परिकीर्त्तितम् । मानेङ्गितवनं ९ श्रेष्ठं नवमं मानबर्द्धनम् । शेषशायिवनं १० श्रेष्ठं दशमं पापनाशनम् । एकादशं समाख्यातं नारदाख्यं ११ शुभोदितम् । द्वादशं परमानन्दवनं १२ सर्वार्थदायकम् । इति द्वादशसंज्ञानि वनान्युपवनानि च” । द्वादशप्रतिव- नानि भविष्ये “आदौ रङ्गवनं १ श्रेष्ठं पुरसंज्ञाविरा- जितम् । वार्त्तावनं २ द्वितीयञ्च २ करहाटं ३ तृतीयकम् । चतुर्थं काम्यनामापि ४ वनं कामप्रदं नृणाम् । वनमञ्जन- नामापि ५ पञ्चमं स्त्रीशुभप्रदम् । नाम्ना कर्णवनं ६ श्रेष्ठं षष्ठं स्वप्नवरप्रदम् । कृष्णाक्षिपलकं ७ नाम वनं सप्तस- मीरितम् । नन्दप्रेक्षणकृष्णाख्यं वनं नन्दन ८ मष्टमम् । वनमिन्द्रवनं ९ नाम नवमं कृष्णपूजितम् । शिक्षावनं १० शुभं प्रोक्तं दशमं नन्दभासितम् । चन्द्राबलीवनं ११ श्रेष्ठमेकादशमुदाहृतम् । नाम्ना लोहवनं १२ श्रेष्ठं द्वादशं शुभदं नृणाम् । इति प्रतिवनान्याहुर्मार्गे वामे च दक्षिणे । इति द्वादशसंज्ञास्ते देवावासफल- प्रष्टाः” । द्वादशाधिवनान्याह विष्णुपु० “मथुरा १ प्रयमं नाम राधाकुण्डं २ द्वितीयकम् । नन्दग्राम ३ स्तृतीयश्च गूढस्थानं ४ चतुर्थकम् । पञ्चमं ललिताग्रामं ५ वृषभानुपुर ६ ञ्च षट् । सप्तमं गोकुलं स्थान ७ मष्टमं बलदेवकम् ८ । गोव- र्द्धनवनं ९ श्रेष्ठं नवमं कामनाप्रदम् । वनं जाववटं १० नाम दशमं परिकीर्त्तितम् । मुख्यं वृन्दावनं ११ श्रेष्ठमे- कादशं प्रकीर्त्तितम । सङ्केतवटकं १२ स्थानं वनं द्वादशं कीर्त्तितम् । इति द्वादशसज्ञानि वनान्यधिवनानि च । [] वनानामधिपाः प्रोक्ता व्रजमण्डलमध्यगाः । एषां नैव विलोकेन वनयात्रा च निष्फला एषाञ्च दर्शनेनैव वनयात्रा धुभप्रदा । आदौ लोलां यदा पश्येद्वनयात्रां ततश्चरेत् । सर्वान् कामानवाप्नोति विष्णुलोकमवाप्नु- यात् । सर्वत्र विजयी भूयाद्वनयात्राप्रभावतः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4990,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्रज" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्रजम्व्रज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: व्रज् + अच्)
अन्य सम्भावना: व्रज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: व्रज् + अच् | व्रज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्रजम् 📚 ➤ समुच्चय, संग्रह, रेवड़, समूह
संस्कृत: समूहः, गवां स्थानम्, मार्गः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्रज 📚दे॰ 'व्रज' । यौ॰— ब्रजनाथ । ब्रजभाषा । ब्रदमंड़ल । ब्रजराज । ब्रजलाला=…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
व्रज
समूह के नाम (२.५.४१) — समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • व्रजम्: व्रज् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬