🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:55:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्राजि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्राजि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्राजि

अर्थ: संस्कार करना, पूर्ण करना, तैयार करना, सिद्ध करना, जाना, घूमना

संस्कृत: संस्कारगत्योः

अंग्रेज़ी: to do cultural rites, to cultivate, to complete, to prepare, to turn, to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्रज् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. व्रज् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — व्रज् (चुरादिगण) · अर्थ: संस्कार करना, पूर्ण करना, तैयार करना, सिद्ध करना, जाना, घूमना (संस्कारगत्योः)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअविव्रजतअविव्रजेताम्अविव्रजन्त
मध्यमअविव्रजथाःअविव्रजेथाम्अविव्रजध्वम्
उत्तमअविव्रजेअविव्रजावहिअविव्रजामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: व्राजयति · लट् (आत्मने.): व्राजयते · लिट्: व्राजयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): व्राजयाञ्चक्रे · लुट्: व्राजयिता · लुट् (आत्मने.): व्राजयिता · लृट्: व्राजयिष्यति · लृट् (आत्मने.): व्राजयिष्यते · लोट्: व्राजयतात् · लोट् (आत्मने.): व्राजयताम् · लङ्: अव्राजयत् · लङ् (आत्मने.): अव्राजयत · विधिलिङ्: व्राजयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): व्राजयेत · आशीर्लिङ्: व्राज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): व्राजयिषीष्ट · लुङ्: अविव्रजत् · लुङ् (आत्मने.): अविव्रजत · लृङ्: अव्राजयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अव्राजयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: व्राजन · ण्वुल्: व्राजकः · तृच्: व्राजयिता · यत्: व्राज्यः · तव्य: व्राजयितव्यः · अनीयर्: व्राजनीयः · क्त: व्राजितः · क्तवतु: व्राजितवान् · शतृ: व्राजयन् · स्य-शतृ: व्राजयिष्यन् · शानच्: व्राजयमानः · क्त्वा: व्राजयित्वा · ल्यप्: प्रव्राज्य · तुमुन्: व्राजयितुम् · णमुल्: व्राजम् · क्तिन्: व्राक्ति · क्वसु: व्राजयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्रज्
व्रज्
vraj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रज् cl. 1. P. (Dhātup. vii, 79) व्रजति (mc. also ˚ते; pf. वव्राज, RV. &c. &c.; aor. अव्राजीत्, Br.; Up.; fut. व्रजिता Gr.; व्रजिष्यति, Br. &c.; inf. व्रजितुम्, MBh.; ind.p. व्रजित्वा, -व्रज्य, -व्राजम्, Br. &c.), to go, walk, proceed, travel, wander, move (also applied to inanimate objects; with acc. or instr. of the road acc. of the distance, and acc., rarely loc. or dat., of the place or object gone to; with or scil. पद्भ्याम्, ‘to go on foot’; with उपानद्भ्याम् id. lit. ‘with shoes’; with धुर्यैस्, ‘to travel by means of beasts of burden’; with परमांगतिम्, ‘to attain supreme bliss’; with शरणम् and acc., ‘to take refuge with’; with मूर्ध्ना पादौ and gen., ‘to prostrate one's self at anyone's feet’; with अन्तम् and gen., ‘to come to the end of’; with अन्येन, अन्यत्र or अन्यतस्, ‘to go another way or elsewhere’; with अधस्, either ‘to sink down [to hell]’ or ‘to be digested [as food]’; with पुनर्, ‘to return to life’), RV. &c. &c.; to go in order to, be going to (dat. inf. or an adj. ending in अक [e.g. भोजको व्रजति, ‘he is going to eat’]), Pāṇ. ii, 3, 15; iii, 3, 10 &c.; to go to (a woman), have sexual intercourse with (acc.), Mn.; Suśr.; to go against, attack (an enemy; also with विद्विषम्, द्विषतोऽभिमुखम्, अभ्य्-अरि &c.), Mn.; Yājñ.; Kām.; to go away, depart from (abl.), go abroad, retire, withdraw, pass away (as time), MBh.; Kāv. &c.; to undergo, go to any state or condition, obtain, attain to, become (esp. with acc. of an abstract noun, e.g. with विनाशम्, ‘to go to destruction, become destroyed’; with छत्त्रताम्, ‘to become a pupil’; with निर्वृतिम्, ‘to grow happy’ [cf. √ गम्, या &c.]; with सुखम्, ‘to feel well’; with जीवन्, ‘to escape alive’), ib. : Caus. or cl. 10. P. (Dhātup. xxxii, 74) व्राजयति, to send, drive, AitĀr.; to prepare, decorate, Dhātup. : Desid. विव्रजिषति Gr.: Intens. वाव्रज्यते, वाव्रक्ति, to go crookedly, Pāṇ. iii, 1, 23, Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1041,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रज् {vI.v} {c1c} P. (व्रजति) 1 To go, walk, proceed; नाविनीतैर्व्रजेद् धुर्यैः Ms. 4. 67. --2 To go to, approach, visit; मामेकं शरणं व्रज Bg. 18. 66. --3 To depart, retire, withdraw. --4 To pass away (as time); इयं व्रजति यामिनी त्यज नरेंद्र निद्रारसं Vikr. 11. 74. --5 To attain to, go to the state of. --6 To obtain, gain. {vII.v} {c10c} U. (व्राजयति-ते) 1 To go. --2 To prepare, decorate. (This root is used much in the same way as गम् or या q. v.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1025-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्राजिव्रज् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: व्रज् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्राजि 📚 ➤ संस्कार करना, पूर्ण करना, तैयार करना, सिद्ध करना, जाना, घूमना
संस्कृत: संस्कारगत्योः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्रज् 📚cl. 1. P. (Dhātup. vii, 79) व्रजति (mc. also ˚ते; pf. वव्राज, RV. &c…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें