🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:23:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शतमूली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शतमूली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शतमूली

अर्थ: शत (सौ) + मूली (एक छोटी छिपकली)

संस्कृत: कश्चन वृक्षविशेषः, शतावरी · पर्याय: बहुसुता, भीरु, इन्दीवरी, वरी, ऋष्यप्रोक्ता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शतमूली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शतमूली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशतमूलीशतमूल्यौशतमूल्यः
द्वितीयाशतमूलीम्शतमूल्यौशतमूलीः
तृतीयाशतमूल्याशतमूलीभ्याम्शतमूलीभिः
चतुर्थीशतमूल्यैशतमूलीभ्याम्शतमूलीभ्यः
पञ्चमीशतमूल्याःशतमूलीभ्याम्शतमूलीभ्यः
षष्ठीशतमूल्याःशतमूल्योःशतमूलीनाम्
सप्तमीशतमूल्याम्शतमूल्योःशतमूलीषु
सम्बोधनहे शतमूलिहे शतमूल्यौहे शतमूल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शतमूली
शतमूली
śatamūlī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शतमूली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शतावरी नाम की ओषधि ।
२. तालमूला । मूसला ।
३. बच ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शत—मूली (ई), f. Asparagus Racemosus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1050,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शतमूली, स्त्री, (शतं मूलानि यस्याः । “पाककर्णेति ।” ४ । १ । ६४ । ङीष् ।) स्वनामख्यातौषधविशेषः । तत्पर्य्यायः । बहुसुता २ अभीरुः ३ इन्दीवरी ४ वरी ५ ऋष्यप्रोक्ता ६ भीरुपत्री ७ नारा- यणी ८ शतावरी ९ अहेरुः १० । इत्यमरः ॥ रङ्गिणी ११ शटी १२ द्बीपिशत्रुः १३ । इति जटाधरः ॥ ऋष्यगता १४ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ शतपदी १५ पीवरी १६ धीवरी १७ वृष्या १८ दिव्या १९ दीपिका २० दरकण्ठिका २१ सूक्ष्मपत्रा २२ सुपत्रा २३ बहुमूला २४ शताह्वया २५ स्वादुरसा २६ शताह्वा २७ लघुपर्णिका २८ आत्मगुप्ता २९ जटा ३० मूला ३१ शतवीर्य्या ३२ महौषधी ३३ मधुरा ३४ शतमूला ३५ केशिका ३६ शतपत्रिका ३७ विश्वस्था ३८ वैष्णवी ३९ पार्ष्णी ४० वामुदेव- प्रियङ्करी ४१ दुर्मना ४२ तैलवल्ली ४३ । अस्या गुणाः । वृष्यत्वम् । मधुरत्वम् । हिमत्वम् । मेह- कफवातपित्तनाशित्वम् । तिक्तत्वम् । श्रेष्ठत्वम् । रसायनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “शतावरी बहुसुता भीरुरिन्दीवरी वरी । नारायणी शतपदी शतवीर्य्या च पीवरी ॥ महाशतावरी त्वन्या शतभूल्यूर्द्ध्वकण्टिका । सहस्रवीर्य्या हेतुश्च ऋष्यप्रोक्ता महोदरी ॥ शतावरी गुरुः शीता तिक्ता स्वाद्वी रसायणी । मेधाग्निपुष्टिदा स्निग्धा नेत्र्या गुल्मातिसार- जित् । शुक्रस्तन्यकरी बल्या वातपित्तास्रशोथजित् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ अन्यच्च । “शतावरी वातपित्तमेहकुष्ठहरा सरा ।” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-016-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "शतमूली" आता है (20)
शतावरी शतमूली । सताव । सफेद मूसलीइंदीवरी शतमूलीमहाशीता शतमूलीमदभंजिनी शतमूलीशतवीर्या सफेद दूब । सतावर । शतमूलीतैलवल्ली शतावरी । शतमूलीसहदेवीगण सहदेई, बला, शतमूली, शतावर, कुमारी, गुड़ुच, सिंही और व्याघ्री आदि ओषधिय…सुगंधपत्रा सतावर । शतावरी । शतमूलीअभीरुपत्री शतमूलीरंगी शतमूलीशतजटा सतावर । शतमूलीसतावर एक झाड़दार बैल जिसकी जड़ और बीज औषध के काम में आते हैं । शतमूली । नारा…शतसुता सतावर । शतमूलीवातारि एरंड । रेंड़विदारीगंधा शालपर्णीशतपदी कनखजुरा । गोजरलघुपर्णी मूर्वा । मरोड़फलीवरुणादिगण पेड़ों और पौधों का एक वर्ग । विशेष—सुश्रुत में इस वर्ग के अंतर्गत बरुन…रतिवर्द्धन वह जिससे कामशक्ति बढ़ती होसूक्ष्मपत्रा बनजामुन

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शतमूलीशतमूली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शतमूली 📚 ➤ शत (सौ) + मूली (एक छोटी छिपकली)
संस्कृत: कश्चन वृक्षविशेषः, शतावरी · पर्याय: बहुसुता, भीरु, इन्दीवरी, वरी, ऋष्यप्रोक्ता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शतमूली 📚शतावरी नाम की ओषधि🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शतमूली
शतावरी के नाम (२.४.१००) — बहुसुता, अभीरु, इन्दीवरी, वरी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • शतमूली = शत + मूली द्विगु (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें