🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:47:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शम्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शम्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शम्य

अर्थ: शांत होना, शमन करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: उपशमे

अंग्रेज़ी: to be calm, to be pacified, to be quiet

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — शम् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  2. शम्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शम् + यत्
  3. शम्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शम् + यत्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शम् (दिवादिगण) · अर्थ: शांत होना, शमन करना (उपशमे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशाम्यतिशाम्यतःशाम्यन्ति
मध्यमशाम्यसिशाम्यथःशाम्यथ
उत्तमशाम्यामिशाम्यावःशाम्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शाम्यति · लिट्: शशाम · लुट्: शमिता · लृट्: शमिष्यति · लोट्: शाम्यतात् · लङ्: अशाम्यत् · विधिलिङ्: शाम्येत् · आशीर्लिङ्: शम्यात् · लुङ्: अशमत् · लृङ्: अशमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शमन · ण्वुल्: शमकः · तृच्: शमिता · यत्: शम्यः · तव्य: शमितव्यः · अनीयर्: शमनीयः · क्त: शान्तः · क्तवतु: शान्तवान् · शतृ: शाम्यन् · स्य-शतृ: शमिष्यन् · क्त्वा: शान्त्वा · ल्यप्: प्रशम्य · तुमुन्: शमितुम् · णमुल्: शमम् · घञ्: शमः · क्तिन्: शान्ति · क्वसु: शेमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शम्
शम्
śam
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
मन की शान्ति (3.2.3) शमथ · शान्ति
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शम् cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 92), शाम्यति (rarely ˚ते, and ep. also शमति, ˚ते; Ved. शम्यति, शिम्यति, and cl. 9. शम्नाति [Naigh. ii, 9], शम्नीषे, शम्नीथास्, Impv. शम्नीष्व, शमीष्व, शमिष्व, शमीध्वम्; pf. शशाम, शेमुः, Br. &c.; शशमे Subj. शशमते, RV.; p. शशमान [q.v.]; aor. अशमिष्ठास्, RV.; अशमत्, Br. [cf. pres.]; Prec. शम्यात् Gr.; fut. शमिता, शमिष्यति, ib.; ind.p. शमित्वा, शान्त्वा, शामम् or शमम्, ib.), to toil at, fatigue or exert one's self (esp. in performing ritual acts), RV.; TBr.; to prepare, arrange, VS.; to become tired, finish, stop, come to an end, rest, be quiet or calm or satisfied or contented, TS.; ŚBr. &c.; to cease, be allayed or extinguished, MBh.; Kāv. &c.; cl. 9. (cf. above) to put an end to, hurt, injure, destroy, Kāṭh. : Pass. शम्यते (aor. अशमि), Pāṇ. vii, 3, 34 : Caus. शमयति (mc. also शामयति; aor. अशीशमत्; Pass. शाम्यते), to appease, allay, alleviate, pacify, calm, soothe, settle, RV. &c. &c.; to put to an end or to death, kill, slay, destroy, remove, extinguish, suppress, TS. &c. &c.; to leave off, desist, MBh.; to conquer, subdue, Kālid.; Bhaṭṭ. : Desid. शिशमिषति Gr.: Intens. शंशमीति (Bālar.), शंशम्यते, शंशन्ति (Gr.), to be entirely appeased or extinguished (pf. शंशमां चक्रुः, Bhaṭṭ.). [cf. Gk. κάμνω],
2. शम् ind. (g. चादि and स्वर्-आदि) auspiciously, fortunately, happily, well (frequently used in the Veda, rarely in later language; often to be translated by a subst., esp. in the frequent phrase शं योः or शं च योश् च, ‘happiness and welfare’, sometimes joined with the verbs भू, अस्, कृ, दा, वह्, या, sometimes occurring without any verb; with dat. or gen. [cf. Pāṇ. ii, 3, 73, Sch.]; in some cases corresponding to an adj., e.g. शं तद् अस्मै, that is pleasant to him), RV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1053,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शम् ind. A particle meaning welfare, happiness, prosperity, health, and generally used to express a blessing or pious wish, (with dat. or gen.); शं देवदत्ताय or देवदत्तस्य (often used in modern letters as an auspicious conclusion; इति शम्). --Comp. --कर see s. v. --ताति a. conferring happiness, propitious, auspicious. --पाकः {1} lac, red dye. {2} cooking, maturing. --भु see s. v.
शम् {vI.v} {c4c} P. (शाम्यति, शांत) 1 To be calm, quiet or tranquil, be appeased or pacified; (as a person); शाम्येत्प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जनः Ku. 2. 40; काकुत्स्थमुद्दिश्य समत्सरोऽपि शशाम तेत क्षितिपाललोकः R. 7. 3; शांतो लवः U. 6. 7. --2 To cease, stop, come to an end; चिंता शशाम सकलाऽपि सरोरुहाणां Bv. 3. 7; न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति Ms. 2. 94 ‘is not satisfied’. --3 To be quelled, be extinguished or quenched; शशाम वृष्ट्र्यापि विना दवाग्निः R. 2. 14, U. 5. 7. --4 To desist, leave off (speaking &c.). --5 To put an end to, destroy, kill (also {c9c} P. in this sense). --Caus. (शमयति-ते, but शामयति-ते in the sense of ‘seeing’, see शम् II). 1 To appease, allay, calm, tranquillize, pacify, soothe; कः शीतलैः शमयिता वचनैस्तवाधिं Bv. 3. 1; संरंभं शमयामास R. 15. 85, 17. 55; Ś. 5. 7. --2 To put an end, to stop; Ku. 2. 56. --3 To remove, avert; प्रतिकूलं दैवं शमयितुं Ś. 1. --4 To subdue, tame, defeat, conquer, vanquish; शमयति गजानन्यान् गंधद्विपः कलभोऽपि सन् V. 5. 18; R. 9. 12, 11. 59. --5 To kill, destroy, slay; Ve. 5. 5. --6 To quench, extinguish; सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकं H. 1. 88, Me. 53. --7 To leave off, desist, cease. {vII.v} {c10c} U. शामयति-ते 1 To see, look at, inspect. --2 To show, display.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1033-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शम्यअव्यय — शम् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚
अन्य सम्भावना: शम्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शम् + यत् | शम्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शम् + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शम्य 📚 ➤ शांत होना, शमन करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: उपशमे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शम् 📚cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 92), शाम्यति (rarely ˚ते, and ep. also शमति,…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शम्य: शम् + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें