🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:26:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शयध्यै

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शय-+ध्या+ए

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्या

अर्थ: ध्यान करना, चिन्तन करना, मनन करना, विचार करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: चिन्तायाम्

अंग्रेज़ी: to think,to meditate,to recollect, to concentrate upon

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ध्यै + अच्
  2. ध्या (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ध्यै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ध्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्याध्येध्याः
द्वितीयाध्याम्ध्येध्याः
तृतीयाध्ययाध्याभ्याम्ध्याभिः
चतुर्थीध्यायैध्याभ्याम्ध्याभ्यः
पञ्चमीध्यायाःध्याभ्याम्ध्याभ्यः
षष्ठीध्यायाःध्ययोःध्यानाम्
सप्तमीध्यायाम्ध्ययोःध्यासु
सम्बोधनहे ध्येहे ध्येहे ध्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ध्यै (भ्वादिगण) · अर्थ: ध्यान करना, चिन्तन करना, मनन करना, विचार करना (चिन्तायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमध्यायतिध्यायतःध्यायन्ति
मध्यमध्यायसिध्यायथःध्यायथ
उत्तमध्यायामिध्यायावःध्यायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ध्यायति · लिट्: दध्यौ · लुट्: ध्याता · लृट्: ध्यास्यति · लोट्: ध्यायतात् · लङ्: अध्यायत् · विधिलिङ्: ध्यायेत् · आशीर्लिङ्: ध्यायात् · लुङ्: अध्यासीत् · लृङ्: अध्यास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ध्यान · ण्वुल्: ध्यायकः · तृच्: ध्याता · यत्: ध्येयः · तव्य: ध्यातव्यः · अनीयर्: ध्यानीयः · क्त: ध्यातः · क्तवतु: ध्यातवान् · शतृ: ध्यायन् · स्य-शतृ: ध्यास्यन् · क्त्वा: ध्यात्वा · ल्यप्: प्रध्याय · तुमुन्: ध्यातुम् · णमुल्: ध्यायम् · घञ्: ध्यायः · क्तिन्: ध्याति · क्वसु: दध्यिवान्

ए

अर्थ: कामदेव

संस्कृत: कामदेवः

व्युत्पत्ति: अ-इञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अ (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइःईअयः
द्वितीयाइम्ईईन्
तृतीयाइनाइभ्याम्इभिः
चतुर्थीअयेइभ्याम्इभ्यः
पञ्चमीएःइभ्याम्इभ्यः
षष्ठीएःयोःईनाम्
सप्तमीऔयोःइषु
सम्बोधनहे एहे ईहे अयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्या
ध्या
dhyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] विचार । चिंतन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्या ध्यात, ध्यान See under √ ध्यै, below.
ध्या f. thinking, meditation, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (521,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्या Thought, meditation, reflection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0602-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शय-ध्यासमास: शय + ध्या कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ध्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ध्यै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: ध्या (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ध्यै + अच्
एइ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अ (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शयध्या 📚शय 📚ध्या ➤ शय (लेटने वाला, सोने वाला) + ध्या (ध्यान करना, चिन्तन करना, मनन करना, विचार करना (कर्तृवाचक कृ…)
संस्कृत: चिन्तायाम्

ए 📚 ➤ कामदेव
संस्कृत: कामदेवः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शय 📚शय्या🟠🔵🟣🟢🟤
ध्या 📚विचार । चिंतन🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शय
हाथ (२.६.८२) — पंचशाख, पाणि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
शयध्यैध्या + एवृद्धि वृद्धिरेचि (६.१.८८)

❖ समासः

  • शय-ध्या = शय + ध्या कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • ध्या: ध्यै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • ए: अ-इञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें