🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:23:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शयनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शयनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शयनीय

अर्थ: बिस्तरा, शय्या

संस्कृत: शय्या · पर्याय: शय्या, शयन, तल्प, औशीर, तूलि

व्युत्पत्ति: शी + अनीयर् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शयनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शी + अनीयर्
  2. शयनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शी + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — शयनीय (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशयनीयम्शयनीयेशयनीयानि
द्वितीयाशयनीयम्शयनीयेशयनीयानि
तृतीयाशयनीयेनशयनीयाभ्याम्शयनीयैः
चतुर्थीशयनीयायशयनीयाभ्याम्शयनीयेभ्यः
पञ्चमीशयनीयात् / शयनीयाद्शयनीयाभ्याम्शयनीयेभ्यः
षष्ठीशयनीयस्यशयनीययोःशयनीयानाम्
सप्तमीशयनीयेशयनीययोःशयनीयेषु
सम्बोधनहे शयनीयहे शयनीयेहे शयनीयानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — शी (अदादिगण) · अर्थ: सोना, शयन करना (स्वप्ने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशेतेशयातेशेरते
मध्यमशेषेशयाथेशेध्वे
उत्तमशयेशेवहेशेमहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): शेते · लिट् (आत्मने.): शिश्ये · लुट् (आत्मने.): शयिता · लृट् (आत्मने.): शयिष्यते · लोट् (आत्मने.): शेताम् · लङ् (आत्मने.): अशेत · विधिलिङ् (आत्मने.): शयीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अशयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अशयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शयन · ण्वुल्: शायकः · तृच्: शयिता · यत्: शेयः · तव्य: शयितव्यः · अनीयर्: शयनीयः · क्त: शयितः · क्तवतु: शयितवान् · शानच्: शयानः · क्त्वा: शयित्वा · ल्यप्: प्रशय्य · तुमुन्: शयितुम् · णमुल्: शायम् · क्तिन्: शीति · क्वसु: शिशीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शयनीय
शयनीय
śayanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शय्या (2.6.138) शय्या
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शयनीय १ वि॰ [सं॰] सोने के योग्य ।
शयनीय २ संज्ञा पुं॰
१. सेज । शज्या ।
२. शयनगृह । शयना- गार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शयनीय mfn. to be slept or lain on, fit or suitable for sleep or rest (अम् ind. ‘it should be slept or rested’), MBh.; Kāv. &c.
शयनीय n. a bed, couch, ib.
शयनीय &c. See p. 1055, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1056,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शयनीयं [शी-आधरे अनीयर्] A bed, couch; परिशून्यं शयनीयमद्य मे R. 8. 66; कांतासखस्य शयनीयशिलातलं ते U. 3. 21; (शयनीयकं in the same sense).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शयनीय न० शी--आधारे अनीयर् । शय्यायाम् स्वार्थे क । तत्रैव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5085,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शयनीयं, क्ली, (शेतेऽस्यामिति । शी + अधिकरणे अनीयर् ।) शय्या । इत्यमरः ॥ (यथा, माघे । ११ । ५ । “रतिपरिचयनश्यन्नैद्रतन्द्रः कथञ्चित् गमयति शयनीये शर्व्वरीं किं करोतु ॥” * ॥) शयनयोग्ये, त्रि ॥ (यथा, रामायणे । २ । ७२ । ११ । “शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्य्यङ्को हेमभूषितः । न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-027-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शयनीयशयनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शी + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: शयनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शी + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शयनीय 📚 ➤ बिस्तरा, शय्या
संस्कृत: शय्या · पर्याय: शय्या, शयन, तल्प, औशीर, तूलि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शयनीय 📚सोने के योग्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शयनीय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शयनीय: शी + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें