🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:25:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शल्भ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शल्भ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शल्भ

अर्थ: प्रशंसा करना, शेखी मरना, आत्मस्तुति करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: कत्थने

अंग्रेज़ी: to boast, to praise oneself

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शल्भ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शल्भ् + घञ्
  2. शल्भ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शल्भ् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — शल्भ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशल्भःशल्भौशल्भाः
द्वितीयाशल्भम्शल्भौशल्भान्
तृतीयाशल्भेनशल्भाभ्याम्शल्भैः
चतुर्थीशल्भायशल्भाभ्याम्शल्भेभ्यः
पञ्चमीशल्भात् / शल्भाद्शल्भाभ्याम्शल्भेभ्यः
षष्ठीशल्भस्यशल्भयोःशल्भानाम्
सप्तमीशल्भेशल्भयोःशल्भेषु
सम्बोधनहे शल्भहे शल्भौहे शल्भाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — शल्भ् (भ्वादिगण) · अर्थ: प्रशंसा करना, शेखी मरना, आत्मस्तुति करना (कत्थने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशल्भतेशल्भेतेशल्भन्ते
मध्यमशल्भसेशल्भेथेशल्भध्वे
उत्तमशल्भेशल्भावहेशल्भामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): शल्भते · लिट् (आत्मने.): शशल्भे · लुट् (आत्मने.): शल्भिता · लृट् (आत्मने.): शल्भिष्यते · लोट् (आत्मने.): शल्भताम् · लङ् (आत्मने.): अशल्भत · विधिलिङ् (आत्मने.): शल्भेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शल्भिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अशल्भिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अशल्भिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शल्भन · ण्वुल्: शल्भकः · तृच्: शल्भिता · ण्यत्: शल्भ्यः · तव्य: शल्भितव्यः · अनीयर्: शल्भनीयः · क्त: शल्भितः · क्तवतु: शल्भितवान् · शानच्: शल्भमानः · क्त्वा: शल्भित्वा · ल्यप्: प्रशल्भ्य · तुमुन्: शल्भितुम् · णमुल्: शल्भम् · घञ्: शल्भः · क्तिन्: शल्ब्धि · क्वसु: शशल्भ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शल्भ
शल्भ
śalbha
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शल्भ प्रर्शसायां भ्वा० आ० सक० सेट् । शल्भते असल्भिष्ट ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5090,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शल्भ, ङ कत्थने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, शल्भते । कत्थनं प्रशंसा । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-034-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शल्भशल्भ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शल्भ् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: शल्भ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शल्भ् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शल्भ 📚 ➤ प्रशंसा करना, शेखी मरना, आत्मस्तुति करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: कत्थने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शल्भ 📚प्रर्शसायां भ्वा० आ० सक० सेट् । शल्भते असल्भिष्ट🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शल्भ: शल्भ् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें