🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:59:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शशम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शशम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शशम्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: शशः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. शश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शश् + अच्
  3. शश (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शश् + अच्
  4. शश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशशःशशौशशाः
द्वितीयाशशम्शशौशशान्
तृतीयाशशेनशशाभ्याम्शशैः
चतुर्थीशशायशशाभ्याम्शशेभ्यः
पञ्चमीशशात् / शशाद्शशाभ्याम्शशेभ्यः
षष्ठीशशस्यशशयोःशशानाम्
सप्तमीशशेशशयोःशशेषु
सम्बोधनहे शशहे शशौहे शशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शश
शश
śaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि (2.5.12) गन्धर्व · शरभ · राम · सृमर · गवय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खरहा । खरगोश ।
२. चंद्रमा का लांछन या कलंक ।
३. लाध्रवृक्ष । लोध ।
४. कामशास्त्र के अनुसार मनुष्य के चार भेदी में से एक भेद । विशेष—रतिमंजरी के अनुसार जो मनुष्य मृदु वचन बोलता हो, सुशील, कामलांग, सुंदर केशोंवाला, सत्यवादी और सकल- गुण-निधान हो, वह शश जाति का माना जाता है ।
५. बाल नामक गंध द्रव्य । गंध रस ।
६. मृग । हरिण (को॰) ।
शश २ वि॰ [फ़ा॰] छह् । षट् । यौ॰—शशखाना= मकान जिसमें छह कोठरियाँ हों । शशदर= (१) चौसर के खेल में एक घर जहाँ गोटी बंद हो जाती है । (२) चोकत । शशपंज=संकोच । उधेड़बुन । शशपहलू=षट्कोण । शशपाया=जिसमें छह पाए हों । शशमाहा=छह मास का । शशमाही=षाण्मासिक । छमाही ।
शश पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ शशक] दे॰ शश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शश m. a hare, rabbit, or antelope (the markings on the moon are supposed to resemble a hare or rabbit), RV. &c. &c. (for शशस्य व्रत See under कर्षू, p. 260)
a kind of meteor, AV. v, 17, 4
N. of a man born under a partic. constellation, VarBṛS.
a man of mild character and easily led (one of the four classes into which men are divided by erotic writers, the other three being अश्व, मृग and वृषन्), L.
the Lodhra tree, Symplocos Racemosa, Kād.
gum-myrrh, L.
N. of a part of Jambu-dvīpa, MW.
शश [cf. accord. to some, Gk. κεκήν; accord. to others, शश is for शस and is connected with Germ. haso, Hase; Eng. hare.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1060,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शशः 1 A hare, rabbit; Ms. 3. 270, 5. 18. --2 The spots on the moon (which are popularly considered to resemble the form of a hare). --3 One of the four classes into which men are divided by erotic writers; thus defined: --मृदुवचनसुशीलः कोमलांगः सुकेशः सकलगुणनिधानं सत्यवादी शशोऽयं Śabdak.; see Ratimañjarī 35 also. --4 The Lodhra tree. --5 Gum-myrrh. --Comp. --अंकः {1} the moon. {2} camphor. ˚अर्धमुख a. crescent-headed (as an arrow). ˚मूर्तिः an epithet of the moon. ˚लेखा the digit of the moon, lunar crescent. --अदः {1} a hawk, falcon. {2} N. of a son of Ikṣvāku, father of पुरंजय. --अदनः a hawk, falcon. --ऊर्णं, --लोमन् n. the hair of a rabbit, hair-skin. --धरः {1} the moon; प्रसरति शशधरविंबे Gīt. 7. {2} camphor. ˚मौलिः an epithet of Śiva. --प्लुतकं a scratch with a fingernail. --भृत् m. the moon. ˚भृत् m. an epithet of Śiva [] --लक्ष्मणः an epithet of the moon. --लंछनः {1} the moon; Ku. 7. 6. {2} camphor. --विं(विं)दुः {1} the moon. {2} an epithet of Viṣṇu. --विषाणं, --शृंगं a hair's horn; used to denote anything impossible, an utter impossibility; कदाचिदपि पर्यटञ् शशविषाणमासादयेत् Bh. 2. 5; शशशृंगधनुर्धरः; see खपुष्प. --स्थली the country between the Ganges and Yamunā, the Doab.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1037-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शश प्लुतगतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । शशस्ति । अशाशीत् अशशीत्
शश पुं स्त्री० शश--अच् । पशुभेदे (खरगोश) अमरः । स्वार्थे क । तत्रैव । “शशः शीतो लघुर्ग्राही रूक्षः स्वादुः सदा हितः वह्निकृत् कफपित्तघ्नो वातसाधारणः स्मृतः । ज्वर [] तिसारशोषाम्रश्वासामयहरश्चसः” भावप्र० । श्राद्धे तन्मांस दाने फलभेदः श्रा० त० उक्तो यथा “ऐणरौरव वाराहशाशैर्मांसैर्यथाक्रमम् । मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः” तन्मासं विष्णवे देयं यथोक्तं “मार्गं मांसं तथा छागं शाशं समनुषज्यते । एतानि मे प्रियाणि स्युः प्रपद्यानि वसुन्धरे!” । वराहपु० २ चन्द्रा- ङ्करूपेमृगे धरणिः । ३ बोले ४ लोध्रे ५ नरभेदे मेदि० । तल्लक्षणं यथा “मृदुवचनसुशीसः कोमलाङ्गः सुकेशः सकलगुणनिधानं सत्यवादी शशोऽयम्” रतिम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5090,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शश, प्लवने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- अक०-सेट् ।) शशी शशिशुशीः शशन्निति किरातयमकात् । शशति भेकः प्लवेन गच्छ तीत्यर्थः । तृ फल भज इत्यत्र वर्ज्जनमस्यैव । दन्त्यान्तोऽयमपीत्येके । इति दुर्गादासः ॥
शशः, पुं, (शशति प्लवेन गच्छतीति । शश + अच् ।) मृगविशेषः । इत्यमरः ॥ शशारु इति खरगोश इति च भाषा ॥ (यथा, मनौ । २ । २७० । “शशकूर्म्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु ॥”) अस्य मांसगुणाः । स्वादुत्वम् । कषायत्वम् । मलबद्धकारित्वम् । शीतत्वम् । लघुत्वम् । शोथातीसारपित्तरक्तनाशत्वम् । रूक्षत्वञ्च । इति राजवल्लभः । अपि च । “शशमांसं त्रिदोषघ्नं दीपनं श्वासकासनुत् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अन्यच्च । “शशः शूली लोमकर्णो विलेशयः प्रकीर्त्तितः । शशः शीतो लधुर्ग्राही रूक्षः स्वादुः सदा हितः ॥ वह्निकृत् कफपित्तघ्नो वातसाधारणः स्मृतः । ज्वरातीसारशोषास्रश्वासामयहरश्च सः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ श्राद्धेऽस्य मांसस्य दानफलं यथा, -- “हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन च वत्सरम् । मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनिच्छागपार्षतैः ॥ ऐणरौरववाराहशाशैर्मांसैर्यथाक्रमम् । मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः ॥” इति श्राद्धतत्त्वम् ॥ विष्णवे एतन्मांसस्य देयत्वं यथा, -- “मार्गं मांसं तथा च्छागं शाशं समनुयुज्यते । एतानि हि प्रियाणि स्युः प्रयोज्यानि वसुन्धरे ॥” इत्येकादशीतत्त्वम् ॥ चन्द्रलाञ्छनः । इति धरणिः ॥ वोलः । लोध्रः । मनुष्यविशेषः । इति मेदिनी ॥ स तु चतुर्व्विध- पुरुषान्तर्गतपुरुषविशेषः । तस्य लक्षणं यथा, -- “मृदुवचनसुशीलः कोमलाङ्गः सुकेशः सकलगुणनिधानः सत्यवादी शशोऽयम् ॥” इति रतिमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-037-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शश" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शशम्शश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: शश् + अच्)
अन्य सम्भावना: शश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शश् + अच् | शश (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शश् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शशम् 📚 ➤ खरहा । खरगोश उमा-कोश
संस्कृत: शशः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शश 📚खरहा । खरगोश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शशम्: शश् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें