🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:42:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शा

अर्थ: आज्ञा करना, कहना, बोध करना, अधिकार करना, शासन करना, शासक होना

संस्कृत: अनुशिष्टौ

अंग्रेज़ी: to order, to tell, to explain, to educate, to inform, to rule, to command to punish

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शास् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. शा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शै + अच्
  3. शा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शै + अच्
  4. शा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शै + अच्
  5. शा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: शै + अच्
  6. शा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: शै + अच्
  7. शा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: शै + अच्
  8. शा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शै + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शास् (अदादिगण) · अर्थ: आज्ञा करना, कहना, बोध करना, अधिकार करना, शासन करना, शासक होना (अनुशिष्टौ)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअशात् / अशाद्अशिष्टाम्अशासुः
मध्यमअशाः / अशात् / अशाद्अशिष्टम्अशिष्ट
उत्तमअशासम्अशिष्वअशिष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शास्ति · लिट्: शशास · लुट्: शासिता · लृट्: शासिष्यति · लोट्: शास्तु · लङ्: अशात् · विधिलिङ्: शिष्यात् · आशीर्लिङ्: शिष्यात् · लुङ्: अशिषत् · लृङ्: अशासिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शासन · ण्वुल्: शासकः · तृच्: शासिता · तव्य: शासितव्यः · अनीयर्: शासनीयः · क्त: शिष्टः · क्तवतु: शिष्टवान् · शतृ: शासत्/शासद् · स्य-शतृ: शासिष्यन् · क्त्वा: शिष्ट्वा · ल्यप्: प्रशिष्य · तुमुन्: शासितुम् · णमुल्: शासम् · घञ्: शासः · क्तिन्: शिष्टि · क्वसु: शिशिष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शास्
शास्
śās
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शास् संज्ञा पुं॰ [सं॰] वक्ता । उदघोषक । जैसे,—उक्थशस् = सूक्तों को उद्घोषित करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शास् (cf. √ शंस्) cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 67) शास्ति (Ved. and ep. also शास्ते and शासति, ˚ते; du. शिष्ठः &c., Pāṇ. vi, 4, 34; 3. pl. शासति, ib. vi, 1, 6; impf. अशात्, Br. &c.; Impv. शाधि, शास्तन, RV.; Pot. शिष्यात्, Up.; GṛŚrS.; pf. शशास, ˚सुः [in RV. also Impv. शशाधि and Subj. शशास्] RV. &c. &c.; aor. अशिषत् [in RV. also 1. pl. शिषामहि and p. शिषत्] ib.; fut. शासिता Gr.; शासिष्यति, ˚ते, Br. &c.; inf. शास्तुम्, GṛŚrS.; शासितुम्, MBh. &c.; ind.p. शासित्वा or शिष्ट्वा, ib.; -शिष्य, Br.; Up.; -शास्य, MBh. &c.), to chastise, correct, censure, punish, RV. &c. &c.; to restrain, control, rule, govern (also with राज्यम् or ऐश्वर्यम्), MBh.; Kāv. &c.; to administer the laws (with धर्मम्, ‘to adm˚ justice’), MBh.; to direct, bid, order, command, enjoin, decree (with an inf. or a sentence followed by इति), ib.; to teach, instruct, inform (with two acc., or with acc. of pers. and dat. or loc. of thing), RV. &c. &c.; to confess (a crime), Mn. xi, 82; to announce, proclaim, Bhaṭṭ.; to predict, foretell, VarBṛS.; to blame, reject, disdain (?), RV. x, 32, 4; to praise, commend (= √ शंस्), Hit. iii, 102 : Pass. शास्यते or शिष्यते (cf. √ शिष्), to be chastised or corrected &c., MBh.; Kāv. &c.: Caus. शाशयति (aor. अशशासत्, Pāṇ. vii, 4, 2), to recommend, Bālar. v, 33 : Desid. शिशासिषति Gr.: Intens. शेशिष्यते, शाशास्ति, ib.
2. शास् f. command
a commander, ruler, RV.
3. शास् strong form of √ 1. शस्.
4. शास् strong form for 3. शस् (see उक्थ-शस्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शास् {c2c} P. (शास्ति, शशास, अशिषत्, शासिष्यति, शासितुं, शिष्ट) 1 To teach, instruct, train (governing two accusatives in this sense); माणवकं धंर्म शास्ति Sk.; Bk. 6. 10; शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नं Bg. 2. 7. --2 To rule, govern; अनन्यशासनामुर्वी शशासैकपुरीमिव R. 1. 30; 10. 1. 14. 85, 19. 57; Ś. 1. 25; Bk. 3. 53. --3 To order, command, direct, enjoin; R. 12. 34; Mv. 6. 20; Ku. 6. 24; Bk. 9. 68. --4 To tell. communicate, inform (with dat.); तस्मिन्नायोधनं वृत्तं लक्ष्मणायाशिषन्महत् Bk. 6. 27; Ms. 11. 83. --5 To advise; स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं Ki. 1. 5. --6 To decree, enact. --7 To punish, chastise, correct; ताञ् शिष्याच्चोरदंडेन धार्मिकः पृथिवीपतिः Ms. 8. 29, 4. 175, V. 5. --8 To tame, subdue; Mv. 6. 20. --9 To wish, desire.
शास् m. A reciter; as in उक्थशास.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1042-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शाशास् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: शा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शै + अच् | शा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शा 📚 ➤ आज्ञा करना, कहना, बोध करना, अधिकार करना, शासन करना, शासक होना
संस्कृत: अनुशिष्टौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शास् 📚वक्ता । उदघोषक । जैसे,—उक्थशस् = सूक्तों को उद्घोषित करनेवाला🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें