🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:56:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शाखायन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शाखाय+न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शाखाय

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: N. of a manifestation of Skanda or of his son, MBh.; Hariv.; Pur.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शाख (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. शाख (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शाख् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शाख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशाखःशाखौशाखाः
द्वितीयाशाखम्शाखौशाखान्
तृतीयाशाखेनशाखाभ्याम्शाखैः
चतुर्थीशाखायशाखाभ्याम्शाखेभ्यः
पञ्चमीशाखात् / शाखाद्शाखाभ्याम्शाखेभ्यः
षष्ठीशाखस्यशाखयोःशाखानाम्
सप्तमीशाखेशाखयोःशाखेषु
सम्बोधनहे शाखहे शाखौहे शाखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

न

अर्थ: निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक, लोट् लकार में प्रतिषेधात्मक न होकर, आज्ञा, प्रार्थना या कामना के लिए प्रयुक्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शाख
शाख
śākha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शाख १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कृत्तिका का पुत्र । कार्तिकेय ।
२. भाग ।
३. करंज ।
शाख २ संज्ञा स्त्री॰ [फ़ा॰ शख]
१. टहनी । डाल । डाली । मुहा॰—शाख लगाना = (१) कलम लगाना । टहनी लगाना । (२) सिंगी लगाना । (३) पद बढ़ाना । संमान करना । शाख लगना = घमंड होना । इतराना । शाख निकालना = दोष देना । कलंक लगाना । नुक्ताचीनी करना । झगड़ा खड़ा करना । शाख निकालना = ऐब निकालना । झगड़ा निकालना । बखेड़ा निकालना ।
२. सींग ।
३. लगा हुआ टुकड़ा । खंड । फाँक ।
४. कमान की लकड़ी (को॰) ।
५. एक पकवान (को॰) ।
६. वंश । कुल- परंपरा ।
७. नदी आदि की बड़ी धारा में से निकली हुई छोटी धारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाख m. N. of a manifestation of Skanda or of his son, MBh.; Hariv.; Pur.
Pongamia Glabra, L.
शाख m. n. N. of a place, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1062,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाख व्याप्तौ भ्वा० पर० सक० सेट् ऋदित् चङि न ह्रस्वः । शाखति अशाखोत् ।
शाख पु० शाख--अच् । कृत्तिकापुत्रे स्कन्दानुजे १ कुमारानु- चरगणभेदे “अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत । तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजाः” मत्स्यपु० ५ अ० । २ ग्रन्थपरिच्छेदे सर्गस्थानीवे ग्रन्थांशभेदे शब्दच० । वृक्ष- स्यांशभेदे (डाल) स्त्री अमरः । ३ पक्षान्तरे ४ राहौ ५ वेदै- कदेशे च स्त्री मेदि० । ६ अन्तिके विश्वः । ७ देहांशभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5096,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाख, ऋ व्याप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) ऋ, अशशाखत् । इति दुर्गादासः ॥
शाखः, पुं, कृत्तिकापुत्त्रः । यथा, -- “अवाप चानिलात् पुत्त्रमग्नितुल्यगुणं पुनः । अग्निपुत्त्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत ॥ तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजः । अपत्यं कृत्तिकानाञ्च कार्त्तिकेयस्ततः स्मृतः ॥” इति मात्स्ये ५ अध्यायः ॥ छित्तिः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-044-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शाख" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शाखायशाख (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: शाख् + अच्)
अन्य सम्भावना: शाख (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शाख् + अच्
नअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शाखाय 📚 ➤ कृत्तिका का पुत्र । कार्तिकेय उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): N. of a manifestation of Skanda or of his son, MBh.; Hariv.; Pur.

न 📚 ➤ निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक, लोट् लकार में प्रतिषेधात्मक न होकर, आज्ञा, प्रार्थना या कामना के लिए प्रयुक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शाख 📚कृत्तिका का पुत्र । कार्तिकेय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शाखाय: शाख् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें