🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:05:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शातातप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शातात्+अप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शातात्

अर्थ: तीक्ष्ण किया हुआ, पैनाया हुआ

संस्कृत: आनन्दः, शाणादिना तीक्ष्णीकृतम् · पर्याय: मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद

व्युत्पत्ति: शो + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शात (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. शात (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शात (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशातम्शातेशातानि
द्वितीयाशातम्शातेशातानि
तृतीयाशातेनशाताभ्याम्शातैः
चतुर्थीशातायशाताभ्याम्शातेभ्यः
पञ्चमीशातात् / शाताद्शाताभ्याम्शातेभ्यः
षष्ठीशातस्यशातयोःशातानाम्
सप्तमीशातेशातयोःशातेषु
सम्बोधनहे शातहे शातेहे शातानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अप

अर्थ: संबं . समास में प्रथम पद के रुप में प्रयुक्त

व्युत्पत्ति: अप्-जल-का

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपा (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव्ययम्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपा (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपम्अपेअपानि
द्वितीयाअपम्अपेअपानि
तृतीयाअपेनअपाभ्याम्अपैः
चतुर्थीअपायअपाभ्याम्अपेभ्यः
पञ्चमीअपात् / अपाद्अपाभ्याम्अपेभ्यः
षष्ठीअपस्यअपयोःअपानाम्
सप्तमीअपेअपयोःअपेषु
सम्बोधनहे अपहे अपेहे अपानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शात
शात
śāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धार लगाया हुआ (3.1.90) निशित · क्ष्णुत · तेजित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शात १ वि॰ [सं॰]
१. सान रखा हुआ । तेज किया हुआ ।
२. दुबला पतला । क्षीण । कृश । जैसे,—शातोदरी = कृशोदरी ।
३. दुर्बल । कमजोर (को॰) ।
४. सुंदर । मनोहर (को॰) ।
५. प्रसन्न । प्रफुल्ल (को॰) ।
६. गिरा हुआ । पतित (को॰) ।
७. दीप्तिशाली । चमकदार (को॰) ।
शात २ संज्ञा पुं॰
१. धतूरा ।
२. खुशी । आनंद । प्रसन्नता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शात mfn. (fr. √ शो; cf. शित) sharpened, whetted, sharp, Kathās.; Rājat.
thin, feeble, slender, emaciated, Hariv.; Kāv.; VarBṛS.
शात n. the thorn-apple, MW.
2. शात m. (fr. √ 2. शद्) falling out or decaying (of nails, hair &c.), Suśr.
3. शात n. joy, pleasure, happiness, L.
शात mfn. handsome, bright, happy, W.
4. शात Vṛddhi form of शत, in comp.
शात mfn. See 1. शात, p. 1063, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1063,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शात p. p. शे-क्त 1 Sharpened, whetted. --2 Thin, slender. --3 [] Weak, feeble. --4 Beautiful, handsome. --5 Cut down. --6 Happy, thriving. --तः The Dhattūra plant. --तं Happiness, pleasure, delight; मानिनीजनजनितशातं Gīt. 10. --Comp. --उदरी a woman with; a slender waist; Śi. 5. 23; R. 10. 69. --शिख a. sharp-pointed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1039-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शात न० शो--क्त । १ सुखे २ तद्वति त्रि० अमरः । ३ छिन्ने ४ कृशे त्रि० विश्वः । ५ दुर्बले ६ निशिते च त्रि० मेदि० । ७ धूस्तूरे पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5097,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शातं, क्ली, (शो + क्तः । “शाच्छोरन्यतरस्याम् ।” ७ । ४ । ४१ । इति पक्षे इत्वाभावः ।) सुखम् । तद्वति, त्रि । इत्यमरः ॥ (विनाशः । यथा, मुश्रुते । ४ । १ । “पाणिप्राप्तं पाणिदाहं नखशातं करोति च ॥”)
शातः, त्रि, (शो + क्तः ।) दुर्ब्बलः । निशितः । इति मेदिनी ॥ धुस्तूरः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-045-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शातात्शात (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शात (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
अपअपा (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शातात् 📚 ➤ तीक्ष्ण किया हुआ, पैनाया हुआ
संस्कृत: आनन्दः, शाणादिना तीक्ष्णीकृतम् · पर्याय: मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद

अप 📚 ➤ संबं . समास में प्रथम पद के रुप में प्रयुक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शात 📚सान रखा हुआ । तेज किया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤
अपा 📚पु संज्ञा स्त्री॰ आत्मभाव । अहंकार । गर्व । घमंड🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शात
आनन्द के नाम (१.४.२६) — मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु
धार लगाया हुआ (३.१.९०) — निशित, क्ष्णुत, तेजित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
शातातपशातात् + अपहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शातात्: शो + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें