🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:07:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शारंग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शारम्+ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शारम्

अर्थ: चितकबरा, धब्बेदार चित्तीदार, शबल

संस्कृत: वायुः · पर्याय: श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति

व्युत्पत्ति: शार् + अच्, शृ + घञ् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शार (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — शॄ + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. शार (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. शार (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशारःशारौशाराः
द्वितीयाशारम्शारौशारान्
तृतीयाशारेणशाराभ्याम्शारैः
चतुर्थीशारायशाराभ्याम्शारेभ्यः
पञ्चमीशारात् / शाराद्शाराभ्याम्शारेभ्यः
षष्ठीशारस्यशारयोःशाराणाम्
सप्तमीशारेशारयोःशारेषु
सम्बोधनहे शारहे शारौहे शाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ग

अर्थ: जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

व्युत्पत्ति: गै-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागःगौगाः
द्वितीयागम्गौगान्
तृतीयागेनगाभ्याम्गैः
चतुर्थीगायगाभ्याम्गेभ्यः
पञ्चमीगात् / गाद्गाभ्याम्गेभ्यः
षष्ठीगस्यगयोःगानाम्
सप्तमीगेगयोःगेषु
सम्बोधनहे गहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शार
शार
śāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शार १ वि॰ [सं॰]
१. चितकबरा । कई रंगों का ।
२. पीला ।
३. नीले, पीले और हरे रंग का ।
शार २ संज्ञा पुं॰
१. एक प्रकार का पासा । अक्ष ।
२. वायु । हवा ।
३. हिंसा ।
४. चितकबरा रंग (को॰) ।
५. हरा रंग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शार mf(आ)n. (in most meanings also written सार; of doubtful derivation) variegated in colour, of different colours (as dark hair mixed with grey), motley, spotted, speckled, Pāṇ. iii, 3, 21, Vārtt. 2
yellow, W.
शार m. variegating or a variegated colour, (esp.) a mixture of blue and yellow, green, ib.
(also शारक) a kind of die or a piece used at chess or at backgammon, Bhartṛ.; Daś.
air, wind, L.
hurting, injuring (fr. √ शॄ), L.
शार n. a variegated colour, MW.
2. शार Vṛddhi form of शर, in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1066,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शार a. [शार्-अच् शॄ-घञ् वा] 1 Variegated, speckled, mottled, spotted. --2 Yellow. --रः 1 A variegated colour. --2 Green colour. --3 Air, wind. [] --4 A piece used at chess, a chessman; कालः काल्या भुवनफलके त्रीडति प्रणिशारैः Bh. 3. 39. --5 Injuring, hurting
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1041-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शार दौर्वल्ये अद० चु० उम० सक० सेट् । शारयति--ते अशशारत् त ।
शार न० शार--अच्, शृ--घञ् वा । १ कर्वूरवर्णे २ तद्वति त्रि० अमरः ३ वायौ पु० अमरः ४ अक्षोपकरणे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5099,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शार, त् क दौर्ब्बल्ये । इति कविकल्पद्रुमः । (अदन्त चुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) अशशारत् । इति दुर्गादासः ॥
शारं, त्रि, (शॄ + घञ् ।) कर्व्वुरवर्णः । इत्यमरः ॥
शारः, पुं, (शीर्य्यतेऽनेन शृणाति वा । शॄ + “शॄ वायुवर्णनिवृत्तेषु ।” ३ । ३ । २१ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या घञ् ।) वायुः । इत्यमरः ॥ अक्षोपकरणम् । इति मेदिनी ॥ हिंसनम् । कर्व्वुरवर्णः कुशे, स्त्री । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-050-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शारम्शार (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — शॄ + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | शार (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
गग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शारम् 📚 ➤ चितकबरा, धब्बेदार चित्तीदार, शबल
संस्कृत: वायुः · पर्याय: श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति

ग 📚 ➤ जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शार 📚चितकबरा । कई रंगों का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
शारंगशारम् + गअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शारम्: शार् + अच्, शृ + घञ् वा (कोश-व्युत्पत्ति)
  • ग: गै-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें