🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:18:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शारदः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शारदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शारदः

अर्थ: पतझड़ से संबंध रखने वाला, शरत्कालीन

संस्कृत: सप्तपर्णः · पर्याय: सप्तपर्ण, विशालत्वच्, विषमच्छद

व्युत्पत्ति: शरदि भवम्-अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शारद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शारद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशारदःशारदौशारदाः
द्वितीयाशारदम्शारदौशारदान्
तृतीयाशारदेनशारदाभ्याम्शारदैः
चतुर्थीशारदायशारदाभ्याम्शारदेभ्यः
पञ्चमीशारदात् / शारदाद्शारदाभ्याम्शारदेभ्यः
षष्ठीशारदस्यशारदयोःशारदानाम्
सप्तमीशारदेशारदयोःशारदेषु
सम्बोधनहे शारदहे शारदौहे शारदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शारद
शारद
śārada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शारद १ वि॰ [सं॰]
१. शरद् काल संबंधी । शरद् काल का ।
२. नवीन । नया ।
३. लज्जावान । शालीन ।
४. वार्षिक । वर्ष से सबंध रखनेवाला (को॰) ।
५. अभिनव ।
६. योग्य । चतुर (को॰) ।
शारद २ संज्ञा पुं॰
१. वर्ष । साल ।
२. मेघ । बादल ।
३. सफेद । कमल ।
४. मौलसिरी का वृक्ष । कास तृण ।
६. हरी मूंग ।
७. एक प्रकार का रोग ।
८. शरत् का समय (को॰) ।
९. शरत् की धूप (को॰) ।
१०. शरत्कालीन अन्न (को॰) । यौ॰—शारदचंद्र = शरद् ऋतु का निर्मल तंद । शारद- ज्योत्सना = शरत्काल की शुभ्र चाँदनी । शारदनिशा = शरद् ऋतु की रात । शारदपूर्णिमा = शरत्पुर्णिमा । आश्विन महीने की पुनो । शरदमेघ = जलरहित होने से निर्मल और श्वेत बादल । शारदयामिनी । शारदरात्रि, शारदशर्वरी = शरद् ऋतु की आहूलादक रात्रि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शारद mf(ई, or शारदी)n. (fr. शरद्) produced or growing in autumn, autumnal, mature, AV. &c. &c.
(prob.) that which offers a shelter in autumn (against the overflowings of rivers; applied to पुरस् or ‘castles’; others ‘rich in years’, ‘old’), RV. i, 131, 4; 174, 2; vi, 20, 10
new, recent, L. (perhaps, Bhartṛ. i, 47 in सलिलं शारदम्; cf. also रज्जु-शारद and दृषच्-छारद)
modest, shy, diffident, L.
शारद m. a year, L.
a cloud, L.
N. of various plants (a yellow kind of Phaseolus Mungo; Mimusops Elengi &c.), L.
autumnal sickness, W.
autumnal sunshine, ib.
N. of a teacher of Yoga (v.l. शाबर), Cat.
शारद n. corn, grain, fruit (as ripening in autumn), VarBṛS.
the white lotus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1066,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शारद a. [शरदि भवं अण्] 1 Belonging to autumn, autumnal; (the f. is शारदी in this sense); विमलशारदचंदिरचंद्रिका Bv. 1. 113; R. 10. 9; Ms. 6. 11; मेघः शारद एव काशघवलः पानीयरिक्तोदरः Subhāṣ. --2 Annual. --3 New, recent. --4 Young, fresh. --5 Modest, shy, bashful. --6 Diffident, not bold. --दः 1 A year. --2 An autumnal sickness. --3 Autumnal sunshine. --4 A kind of kidney-bean. --5 The Bakula tree. --दी The full-moon day in the month of Kārtika. --दं 1 Corn, grain. --2 The white lotus. --दा 1 A kind of Vīṇā or lute. --2 N. of Durgā. --3 Of Sarasvatī; ( शरत्काले पुरा यस्मान्नवम्यां बोधिता सुरैः । शारदा सा समाख्याता पींठे लोके च नामतः).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1041-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शारद न० शरदि भवम्--ऋत्वण् । १ श्वेतपद्मे राजनि० । २ कासे ३ बकुले ४ हरिन्मुद्गे च पु० राजनि० । ५ शरद्भवमात्रे त्रि० स्त्रियां ङीप् । शारदं श्वेतपद्ममस्त्यस्याः अच् । ५ सर- स्वत्यां स्त्री त्रिका० । ७ नूतने ८ अप्रतिभे त्रि० मेदि० । ९शालीने त्रि० विश्वः । १० दुर्गायां स्त्री टाप् “शारत्काले पुरा यस्मात् नवम्यां बोधिता सुरैः । शारदा सा समा- ख्याता पीठे लोके च नामतः” ति० त० । ११ वानरभेदे शब्दर० । १२ तोयपिप्पल्यां १३ सप्तच्छदे स्त्री मेदि० ङीप् एवं १४ कोजागरपुर्णिमायां स्त्री शब्दरत्ना० शरत्कालोने पूजादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । “शारदी चण्डिकापूजा त्रि- विधा परिकीर्त्तिता । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु” भविष्यपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5099,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शारदं, क्ली, (शरदि भवम् । शरद् + “सन्धिवेला- द्यृतुनक्षत्रेभ्योऽण् ।” ४ । ३ । १६ । इति अण् ।) श्वेतकमलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, महाभारते । २ । ६१ । ३४ । “शारदोत्पलपत्राक्ष्या शारदोत्पलगन्धया । शारदोत्पलसेविन्या रूपेण श्रीसमानया ॥”) शस्यम् । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥
शारदः, पुं, (शरद् + अण् ।) कासः । वकुलः । हरिन्मुद्गः इति राजनिर्घण्टः ॥ वत्सरः । इति मेदिनी ॥ पीतमुद्गः । इति हेमचन्द्रः ॥ रोगः । इति सिद्धान्तकौमुदी
शारदः, त्रि, (शरदि भवः । शरद् + अण् ।) शरज्जातः । (यथा, मनौ । ६ । ११ । “वासन्तशारदैर्मेघैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः ॥”) नूतनः । अप्रतिभः । इति मेदिनी ॥ शालीनः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-050-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शारद" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शारदःशारद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शारदः 📚 ➤ पतझड़ से संबंध रखने वाला, शरत्कालीन
संस्कृत: सप्तपर्णः · पर्याय: सप्तपर्ण, विशालत्वच्, विषमच्छद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शारद 📚शरद् काल संबंधी । शरद् काल का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शारद
छतिवन के नाम (२.४.२३) — सप्तपर्ण, विशालत्वक्, विषमच्छद
मन्द (३.३.१०२) — मूर्ख, थोड़ा, अकुशल, अभागा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शारदः: शरदि भवम्-अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें