🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:59:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शित

अर्थ: तेज किया हुआ, पैनाया हुआ

संस्कृत: तनूकरणे

अंग्रेज़ी: to whet,to sharpen

व्युत्पत्ति: शो + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शो + क्त
  2. शित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शो + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — शित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशितःशितौशिताः
द्वितीयाशितम्शितौशितान्
तृतीयाशितेनशिताभ्याम्शितैः
चतुर्थीशितायशिताभ्याम्शितेभ्यः
पञ्चमीशितात् / शिताद्शिताभ्याम्शितेभ्यः
षष्ठीशितस्यशितयोःशितानाम्
सप्तमीशितेशितयोःशितेषु
सम्बोधनहे शितहे शितौहे शिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — शो (दिवादिगण) · अर्थ: तीक्ष्ण करना, शान धराना, पैदा करना (तनूकरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमश्यतिश्यतःश्यन्ति
मध्यमश्यसिश्यथःश्यथ
उत्तमश्यामिश्यावःश्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: श्यति · लिट्: शशौ · लुट्: शाता · लृट्: शास्यति · लोट्: श्यतात् · लङ्: अश्यत् · विधिलिङ्: श्येत् · आशीर्लिङ्: शायात् · लुङ्: अशात् · लृङ्: अशास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शान · ण्वुल्: शायकः · तृच्: शाता · यत्: शेयः · तव्य: शातव्यः · अनीयर्: शानीयः · क्त: शितः · क्तवतु: शितवान् · शतृ: श्यन् · स्य-शतृ: शास्यन् · क्त्वा: शित्वा · ल्यप्: प्रशाय · तुमुन्: शातुम् · णमुल्: शायम् · घञ्: शायः · क्तिन्: शिति · क्वसु: शशिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शित
शित
śita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शित १ वि॰ [सं॰]
१. कृश । दुर्बल ।
२. कमजोर । निर्बल (को॰) । नुकौला । पतला ।
४. चोखा । धारदार । यौ॰—शितधार=तीक्ष्ण धारवाला । शितशूक=(१) यव । जौ । (२) गेहूँ । गोधूम ।
शित २ संज्ञा पुं॰ विश्वामित्र के गोत्र के एक ऋषि का नाम ।
शित पु ३ वि॰ [सं॰ श्वेत या सित] दे॰ सित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शित mfn. (for 2. See p. 1071, col. 2) satisfied, regaled, RV. viii, 23, 13.
2. शित mfn. (for 1. and 4. See under √ शि and शो) w.r. for सित, ‘bright-coloured, white’.
3. शित m. N. of a son of Viśvāmitra, MBh.
4. शित mfn. (for 1. &c. See p. 1069, col. 3) whetted, sharp, RV. &c. &c.
thin, slender, weak, feeble, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1069,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शित p. p. [शो-क्त] 1 Sharpened, whetted. --2 Thin, emaciated. --3 Wasted, declined. --4 Weak, feeble, [] --Comp. --अग्रः a thorn. --धार a. sharp-edged. --शूकः {1} barley. {2} wheat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शित त्रि० शो--क्त । १ दुर्बले २ शाकिते च मेदि० ३ कृशे विश्वः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5108,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शितं, त्रि, (शो तनूकरणे + क्तः । “शाच्छोरन्य- तरस्याम् ।” ७ । ४ । ४१ । इति इकारादेशः ।) दुर्ब्बलः । निशितः । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघौ । ६ । ४२ । “धारां शितां रामपरश्वधस्य सम्भावयत्युत्पलपत्रसाराम् ॥”) कृशः । इति विश्वः ॥ (पुं, विश्वामित्रगोत्रीय ऋषिः । यथा, महाभारते । १३ । ४ । ५३ । [] “आङ्घ्रिको नैकट्टक् चैव शिलायूपः शितः शुचिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-073-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शितशित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शो + क्त 📚
अन्य सम्भावना: शित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शो + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शित 📚 ➤ तेज किया हुआ, पैनाया हुआ
संस्कृत: तनूकरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शित 📚कृश । दुर्बल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शित: शो + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें