🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:52:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शिप्रा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शिप्रा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शिप्रा

अर्थ: शिप्र सरोवर से निकली एक नदी का नाम जिसके तट पर उज्जयिनी नगर बसा हुआ है

व्युत्पत्ति: शिप्र + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शिप्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. शिप्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. शिप्रा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. शिप्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. शिप्रा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. शिप्र (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शिप्रा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिप्राशिप्रेशिप्राः
द्वितीयाशिप्राम्शिप्रेशिप्राः
तृतीयाशिप्रयाशिप्राभ्याम्शिप्राभिः
चतुर्थीशिप्रायैशिप्राभ्याम्शिप्राभ्यः
पञ्चमीशिप्रायाःशिप्राभ्याम्शिप्राभ्यः
षष्ठीशिप्रायाःशिप्रयोःशिप्राणाम्
सप्तमीशिप्रायाम्शिप्रयोःशिप्रासु
सम्बोधनहे शिप्रेहे शिप्रेहे शिप्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शिप्रा
शिप्रा
śiprā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिप्रा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मध्यप्रदेश की एक नदी का नाम जिसके किनारे उज्जैन (प्राचीन नाम उज्जयिनी) स्थित है । यह हिमालय के 'शिप्र' सरोवर से निकली है । उ॰—आर्य, आपकी वीरता की लेखमाला शिप्रा और सिंधु की लोल लहरियों से लिखी जाती है ।—स्कंद॰, पृ॰ ३ ।
२. टोप । शिरस्त्राण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिप्रा f. (du.) the cheeks, RV.
(pl.) the visors (of a helmet), ib.
(sg.) the nose, Nir. vi, 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1072,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिप्रा 1 N. of a river which issues from the Sipra lake and on the bank of which stands Ujjayinī; शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाच टुकारः Me. 81. --2 A visor or helmet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1045-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिप्रा[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१], स्त्री, नदीविशेषः । यथा, -- “ततो हिमवतः प्रस्थे प्रतीच्यां तत्पुरस्य च । शिप्र नामं सरः पूर्णं ददृशुर्द्रुहिणादयः ॥ तद्रहस्थानमासाद्य ब्रह्मशक्रादयः सुराः । उपविष्टा यथान्यायं पुरस्कृत्य महेश्वरम् ॥ तं शिप्रसंज्ञकासारं मनोज्ञं सर्व्वदेहिनाम् । शीतामलजलं सर्व्वैर्गुणैर्मानससम्मितम् ॥ दृष्ट्वा क्षणं हरस्तस्मिन् सौत्सुकोऽभूदवेक्षणे । शिप्रां नाम नदीं तस्मान्निःसृतां दक्षिणोदधिम् । गच्छन्तीञ्च ददर्शासौ पावयन्तीं जगज्जनान् ॥” इति कालिकापुराणे १९ अध्यायः ॥ (हनुः । यथा, ऋग्वेदे । ८ । ६५ । १० । “उत्तिष्ठन्नोजसा सह पीत्वी शिप्रे अवेपयः ।” “शिप्रे हनू ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) [1] Correction submitted by Jim Funderburk on 20160503. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/291. note: print missing 'r'; cf mw (also siprA).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-073-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शिप्रा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शिप्राशिप्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शिप्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | शिप्रा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शिप्रा 📚 ➤ शिप्र सरोवर से निकली एक नदी का नाम जिसके तट पर उज्जयिनी नगर बसा हुआ है

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शिप्रा 📚मध्यप्रदेश की एक नदी का नाम जिसके किनारे उज्जैन (प्राचीन नाम उज्जयिनी)…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬