🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:44:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शिरस्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शिरस्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शिरस्य

अर्थ: शिरसि भव यत् सिर संबंधी या सिर पर स्थित

संस्कृत: निर्मलकेशः · पर्याय: शीर्षण्य

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शिरस्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शिरस्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. शिर (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. शिर (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शिरस्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिरस्यःशिरस्यौशिरस्याः
द्वितीयाशिरस्यम्शिरस्यौशिरस्यान्
तृतीयाशिरस्येनशिरस्याभ्याम्शिरस्यैः
चतुर्थीशिरस्यायशिरस्याभ्याम्शिरस्येभ्यः
पञ्चमीशिरस्यात् / शिरस्याद्शिरस्याभ्याम्शिरस्येभ्यः
षष्ठीशिरस्यस्यशिरस्ययोःशिरस्यानाम्
सप्तमीशिरस्येशिरस्ययोःशिरस्येषु
सम्बोधनहे शिरस्यहे शिरस्यौहे शिरस्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शिरस्य
शिरस्य
śirasya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्वच्छ (साफ़-सुथरे) बाल (2.6.99) शीर्षण्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिरस्य १ वि॰ [सं॰] शिर संबंधी । शिर का । शिर पर स्थित ।
शिरस्य २ संज्ञा पुं॰ साफ एवं स्वच्छ बाल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शिरस्य Nom. P. ˚यति = शिर इच्छति, Pāṇ. vi, 1, 61, Sch.
2. शिरस्य mfn. = शिर इव, g. शाखादि
belonging to or being on the head (= शीर्षण्य), Pāṇ. vi, 1, 61, Vārtt. 2, Pat.
शिरस्य m. ‘the hair of the head’, or ‘clean hair’, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1072,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिरस्य a. [शिरसि भवः यत्] [] Belonging to, or being on, the head. --स्यः Clean hair.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1045-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिरस्य पु० शिरसि भवः यत् । १ निर्मलकेशे अमरः २ शिरो- भवमात्रे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5109,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिरस्यः, पुं, (शिरस् + “शाखादिभ्यो यत् ।” ५ । ३ । १०३ । इति यत् ।) विशदकचः । तत्पर्य्यायः । शीर्षण्यः २ । इत्यमरः ॥ द्वे स्वतः स्नानादिना वा निर्म्मले अन्योन्यासंपृक्ते केशे । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-074-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शिरस्यशिरस्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शिरस्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | शिर (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शिरस्य 📚 ➤ शिरसि भव यत् सिर संबंधी या सिर पर स्थित
संस्कृत: निर्मलकेशः · पर्याय: शीर्षण्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शिरस्य 📚शिर संबंधी । शिर का । शिर पर स्थित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शिरस्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • शिरस्य = शि + रस्य तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें