🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:56:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शीघ्रग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शीघ्रग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शीघ्रग

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: going or moving or running quickly, MBh.; Hariv.; R. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शीघ्रग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शीघ्रग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शीघ्रग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशीघ्रगःशीघ्रगौशीघ्रगाः
द्वितीयाशीघ्रगम्शीघ्रगौशीघ्रगान्
तृतीयाशीघ्रगेणशीघ्रगाभ्याम्शीघ्रगैः
चतुर्थीशीघ्रगायशीघ्रगाभ्याम्शीघ्रगेभ्यः
पञ्चमीशीघ्रगात् / शीघ्रगाद्शीघ्रगाभ्याम्शीघ्रगेभ्यः
षष्ठीशीघ्रगस्यशीघ्रगयोःशीघ्रगाणाम्
सप्तमीशीघ्रगेशीघ्रगयोःशीघ्रगेषु
सम्बोधनहे शीघ्रगहे शीघ्रगौहे शीघ्रगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शीघ्रग
शीघ्रग
śīghraga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शीघ्रग १ वि॰ [सं॰] शीघ्र चलनेवाला । द्रुतगामी ।
शीघ्रग २ संज्ञा पुं॰
१. सूर्य ।
२. वायु ।
३. खरगोश ।
४. अग्निवर्ण के पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीघ्र—ग mf(आ)n. going or moving or running quickly, MBh.; Hariv.; R. &c.
शीघ्र—ग m. N. of the sun, MBh. of a son of Agni-varṇa, R.
of a hare, Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीघ्रगः, त्रि, (शीघ्रं गच्छतीति । गम् + डः ।) द्रुतगामी । यथा, -- “हरिते रोगोऽनुतापः शस्यानामीतिभिश्च विध्वं सः । कपिले शीघ्रगसत्वम्ले च्छध्वंसोऽथ दुर्भिक्षम् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ वायौ, पुं, । इत्यमरे आशुगशब्ददर्शनात् ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ३ । २५ । “मनः सुपर्णो भूतासिः शीघ्रगः प्राण- धारणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-110-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शीघ्रगशीघ्रग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शीघ्रग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शीघ्रग 📚 ➤ शीघ्र चलनेवाला । द्रुतगामी उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): going or moving or running quickly, MBh.; Hariv.; R. &c.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शीघ्रग 📚शीघ्र चलनेवाला । द्रुतगामी🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • शीघ्रग = शीघ्र + ग कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬