🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:05:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शीतिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शीतिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शीतिः

अर्थ: सोना, शयन करना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)

संस्कृत: स्वप्ने

अंग्रेज़ी: to sleep

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शीति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शी + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — शीति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशीतिःशीतीशीतयः
द्वितीयाशीतिम्शीतीशीतीः
तृतीयाशीत्याशीतिभ्याम्शीतिभिः
चतुर्थीशीतये / शीत्यैशीतिभ्याम्शीतिभ्यः
पञ्चमीशीतेः / शीत्याःशीतिभ्याम्शीतिभ्यः
षष्ठीशीतेः / शीत्याःशीत्योःशीतीनाम्
सप्तमीशीतौ / शीत्याम्शीत्योःशीतिषु
सम्बोधनहे शीतेहे शीतीहे शीतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — शी (अदादिगण) · अर्थ: सोना, शयन करना (स्वप्ने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशेतेशयातेशेरते
मध्यमशेषेशयाथेशेध्वे
उत्तमशयेशेवहेशेमहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): शेते · लिट् (आत्मने.): शिश्ये · लुट् (आत्मने.): शयिता · लृट् (आत्मने.): शयिष्यते · लोट् (आत्मने.): शेताम् · लङ् (आत्मने.): अशेत · विधिलिङ् (आत्मने.): शयीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अशयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अशयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शयन · ण्वुल्: शायकः · तृच्: शयिता · यत्: शेयः · तव्य: शयितव्यः · अनीयर्: शयनीयः · क्त: शयितः · क्तवतु: शयितवान् · शानच्: शयानः · क्त्वा: शयित्वा · ल्यप्: प्रशय्य · तुमुन्: शयितुम् · णमुल्: शायम् · क्तिन्: शीति · क्वसु: शिशीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शिति
शिति
śiti
ⓘ "शीति" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: शीती, सिति, सृति
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिति १ वि॰ [सं॰]
१. सफेद । शुक्ल । श्वेत ।
२. काला । कृष्ण ।
३. नील । नीला ।
४. कर्बुर । चितकबरा (को॰) । यौ॰—शितिकंठ । शितिकुंभ ।
शिति २ संज्ञा पुं॰ भोजपत्र । भूर्ज तरु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिति mfn. (perhaps fr. √ शो) white, L. (cf. सित)
black, dark-blue, Śiś.
शिति m. the Bhojpatra or birch tree, L.
= सार, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1071,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिति a. [शि-क्तिच्] 1 White. --2 Black; शितितारकानुमितताम्रनयनमरुणीकृतं क्रुधा Śi. 15. 48. --तिः The birch tree. --Comp. --कंठः {1} an epithet of Śiva; तस्यात्मा शितिकंठस्य सैनापत्यमुपेत्य वः Ku. 2, 61, 6. 81. {2} a peacock; अवनतशितिकंठकंठलक्ष्मीमिह दधति स्फुरिताणुरेणुजालाः Śi. 4. 56. {3} a gallinule. --छदः, --पक्षः a goose. --रत्नं a sapphire. --वासस् m. an epithet of Balarāma; विडंबयंतं शितिवाससस्तनुं Śi. 1. 6. --सारकः a kind of ebony.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिति पु० शि--क्तिच् । १ भुजपत्त्रवृक्षे २ शुक्लवर्णे ३ कृष्णवर्णे च मेदि० ४ तद्वर्णवति त्रि० । ५ सारे पु स्त्री० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5108,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शितिः, त्रि, (शतिः सौत्रो धातुः + “क्रमि- तमिशतिस्तम्भामत इच्च ।” उणा० ४ । १२१ । इति इन् । स च कित् । अत इकारश्च ।) शुक्त्रः । कृष्णः । (यथा, माघे । १५ । ४८ । “शितितारकानुमितताम्र- नयनमरुणीकृतं क्रुधा ॥”) भूर्जवृक्षे, पुं । इति मेदिनी ॥ यथा चे । “शितिस्त्रिषु सिते कृष्णे भूर्जे सारेऽपि च द्वयोः ।” इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-073-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शीतिःशीति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शी + क्तिन् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शीतिः 📚 ➤ सोना, शयन करना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)
संस्कृत: स्वप्ने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शीति 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शीतिः: शी + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें