🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:26:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शीला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शीला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शीला

अर्थ: मनन करना, मन को एकाग्र करना, पूजा करना (भाववाचक स्त्री-कृदन्त)

संस्कृत: समाधौ

अंग्रेज़ी: to meditate,to practise, to concentrate, to think, to pray, to worship

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शीला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शील् + अ
  2. शील (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. शीला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: शील् + अ
  4. शीला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: शील् + अ
  5. शील (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. शीला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: शील् + अ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — शीला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशीलाशीलेशीलाः
द्वितीयाशीलाम्शीलेशीलाः
तृतीयाशीलयाशीलाभ्याम्शीलाभिः
चतुर्थीशीलायैशीलाभ्याम्शीलाभ्यः
पञ्चमीशीलायाःशीलाभ्याम्शीलाभ्यः
षष्ठीशीलायाःशीलयोःशीलानाम्
सप्तमीशीलायाम्शीलयोःशीलासु
सम्बोधनहे शीलेहे शीलेहे शीलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — शील् (भ्वादिगण) · अर्थ: मनन करना, मन को एकाग्र करना, पूजा करना (समाधौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशीलतिशीलतःशीलन्ति
मध्यमशीलसिशीलथःशीलथ
उत्तमशीलामिशीलावःशीलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शीलति · लिट्: शिशील · लुट्: शीलिता · लृट्: शीलिष्यति · लोट्: शीलतात् · लङ्: अशीलत् · विधिलिङ्: शीलेत् · आशीर्लिङ्: शील्यात् · लुङ्: अशीलीत् · लृङ्: अशीलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शीलन · ण्वुल्: शीलकः · तृच्: शीलिता · ण्यत्: शील्यः · तव्य: शीलितव्यः · अनीयर्: शीलनीयः · क्त: शीलितः · क्तवतु: शीलितवान् · शतृ: शीलन् · स्य-शतृ: शीलिष्यन् · क्त्वा: शीलित्वा · ल्यप्: प्रशील्य · तुमुन्: शीलितुम् · णमुल्: शीलम् · घञ्: शीलः · क्तिन्: शील्ति · क्वसु: शिशील्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शीला
शीला
śīlā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शीला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] कैंडिन्य मुनि की पत्नी का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीला (आ), f. See below.
शीला f. N. of the wife of Kauṇḍinya, Vās., Introd.
(also -भट्टारिका) N. of a poetess, ŚārṅgP.; Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1079,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीला, स्त्री, (शीलमस्या अस्तीति । शील + अच् । टाप् ।) कौण्डिन्यमुनिपत्नी । यथा, -- “मध्याह्ने भोज्यवेलायां समुत्तीर्य्य सरित्तटे । ददर्श शीला सा स्त्रीणां समूहं रक्तवास- साम् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-113-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शीला" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शीलाशीला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शील् + अ 📚
अन्य सम्भावना: शील (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | शीला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: शील् + अ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शीला 📚 ➤ मनन करना, मन को एकाग्र करना, पूजा करना (भाववाचक स्त्री-कृदन्त)
संस्कृत: समाधौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शीला 📚कैंडिन्य मुनि की पत्नी का नाम🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शीला: शील् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬