🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:42:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शुष्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शुष्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शुष्म

अर्थ: किच्च" सूर्य

संस्कृत: सामर्थ्यम् · पर्याय: द्रविण, तरस्, सहस्, बल, शौर्य

व्युत्पत्ति: शुष् + मन्, किच्च (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शुष्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शुष्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. शुष्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. शुष्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. शुष्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शुष्म (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशुष्मम्शुष्मेशुष्माणि
द्वितीयाशुष्मम्शुष्मेशुष्माणि
तृतीयाशुष्मेणशुष्माभ्याम्शुष्मैः
चतुर्थीशुष्मायशुष्माभ्याम्शुष्मेभ्यः
पञ्चमीशुष्मात् / शुष्माद्शुष्माभ्याम्शुष्मेभ्यः
षष्ठीशुष्मस्यशुष्मयोःशुष्माणाम्
सप्तमीशुष्मेशुष्मयोःशुष्मेषु
सम्बोधनहे शुष्महे शुष्मेहे शुष्माणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शुष्म
शुष्म
śuṣma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुष्म संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तेज । पराक्रम ।
२. अग्नि ।
३. सूर्य ।
४. वायु ।
५. पक्षी । चिड़िया ।
६. प्रकाश । कांति (को॰) ।
७. लौ । लपट (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शुष्म m. n. fire, flame, L.
the sun, L.
2. शुष्म mf(आ)n. hissing, roaring (as water), RV.
fragrant, ib.
strong, bold, ib.
शुष्म m. hissing, roaring, rushing (of water, fire, the wind &c.), RV.; AV.
exhalation, fragrance, odour (of plants, esp. of the Soma), RV.; VS.
strength, vigour, vital or sexual energy, impulse, courage, valour, ib.; AV.; TBr.
semen virile (?), AV. ix, 1, 10; 20
air, wind, L.
a bird, L.
w.r. for शुष्ण, Pāṇ. iii, 1, 85, Sch.
शुष्म n. strength (= बल), Naigh. ii, 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1085,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुष्मः [शुष् --मन् किच्च] 1 The sun. --2 Fire. --3 Air, wind. --4 A bird. --ष्मं 1 Prowess, strength. --2 Light, lustre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1052-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुष्म न० शुष--मन् किच्च । १ तेजसि मेदि० २ पराक्रमे हेमच० । ३ सूर्य्ये पु० मेदि० ४ अग्नौ त्रिका० ५ चित्रकवृक्षे ६ वायौ ७ पक्षिणि संक्षिप्तसा० ८ अर्चिषि च पु० भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5130,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुष्मं, क्ली, शुष्यत्यनेनेति । शुष शोषे + “अवि- सिविसिशुषिभ्यः कित् ।” उणा० १ । १४३ । इति मन् । स च कित् ।) तेजः । इति मेदिनी ॥ पराक्रमः । इति हेमचन्द्रः ॥
शुष्मः, पुं, (शुष्यत्यनेनेति । शुष + मन् ।) सूर्य्यः । इति मेदिनी ॥ अग्निः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ वायुः । पक्षी । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ अर्च्चिः । यथा । शुष्मोऽर्च्चिषि हुताशने । इति शुभाङ्कः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
शुष्म, [न्] क्ली, (शुष + मनिन् । संज्ञापूर्व्वकत्वात् नगुणः ।) तेजः । इति जटाधरः ॥ सौर्य्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-125-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शुष्मशुष्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शुष्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | शुष्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शुष्म 📚 ➤ किच्च" सूर्य
संस्कृत: सामर्थ्यम् · पर्याय: द्रविण, तरस्, सहस्, बल, शौर्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शुष्म 📚तेज । पराक्रम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शुष्म
बल/शक्ति (२.८.१०२) — द्रविण, तरस्, सहस्, बल, शौर्य, स्थाम, शक्ति, पराक्रम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शुष्म: शुष् + मन्, किच्च (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें