🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:01:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शूलिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शूलिक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शूलिक

अर्थ: शूलधारी

व्युत्पत्ति: शूल + ठन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शूलिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शूलिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शूलिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशूलिकःशूलिकौशूलिकाः
द्वितीयाशूलिकम्शूलिकौशूलिकान्
तृतीयाशूलिकेनशूलिकाभ्याम्शूलिकैः
चतुर्थीशूलिकायशूलिकाभ्याम्शूलिकेभ्यः
पञ्चमीशूलिकात् / शूलिकाद्शूलिकाभ्याम्शूलिकेभ्यः
षष्ठीशूलिकस्यशूलिकयोःशूलिकानाम्
सप्तमीशूलिकेशूलिकयोःशूलिकेषु
सम्बोधनहे शूलिकहे शूलिकौहे शूलिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शूलिक
शूलिक
śūlika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शूलिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खरगोश । खरहा ।
२. सीख में गोदकर पकाया हुआ मांस । कबाब ।
३. फाँसी देनेवाला । सूली देनेवाला । उ॰—इन मघादि तीसरे मंडल के दैत्यगुरु यदि और किसी ग्रह से रूक जाँय तो पेड़ों के समूह, शबर, शूद्र, पुंड्र, पश्चिम की सीमा का अन्न, शूलिक, बनवासी, द्रविड़, समुद्र के पुरुषों का नाश हो जाता है ।—बृहत्संहिता (शब्द॰) ।
४. कुक्कुट । मुर्गा (को॰) ।
५. ब्राह्मण या क्षत्रिय की वह जारज संतति जो शूद्रा से उत्पन्न हो (को॰) ।
शूलिक २ वि॰
१. प्रासधारी । शूल धारण करनेवाला ।
२. सलाख पर भुना हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूलिक mfn. roasted on a spit, L.
having a spear or any sharp instrument, MW.
शूलिक m. one who impales criminals, L.
a cock, L.
a hare, L.
the illegitimate son of a Brāhman and a Śūdra woman, L.
the son of a Kṣatriya and an unmarried Śūdra woman, L.
a strict guardian of the treasure and the harem, L.
(pl.) N. of a people (cf. शूलीक below), VarBṛS.; MārkP.
शूलिक n. roast meat, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1087,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूलिक a. [शूल-ठन्] 1 Having a pike. --2 Roasted on a spit. --कः A hare. --कं Roasted meat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1053-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूलिक त्रि० शूलं पाकसाधनत्वेनास्त्यस्य ठन् । १ शूला- कृते शब्दच० २ शशके हेमच० ३ शूलयुते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5137,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूलिकं, क्ली, (शूलः निमित्तत्वे नास्त्यस्येति । शूल + ठन् ।) शूलाकृतम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
शूलिकः, पुं, शशकः । इति हेमचन्द्रः ॥ (शूलः अस्यास्तीति । ठन् ।) शूलयुक्ते, त्रि, ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-132-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शूलिकशूलिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शूलिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शूलिक 📚 ➤ शूलधारी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शूलिक 📚खरगोश । खरहा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • शूलिक: शूल + ठन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें