🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:31:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शैक्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शैक्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शैक्ष

अर्थ: शिक्षा अर्थात् उच्चारण शास्त्र को पढ़ने वाला विद्यार्थी, जिसने वेदाध्ययन अभी अभी आरम्भ किया है

संस्कृत: प्रथमारब्धवेदाः · पर्याय: प्राथमकल्पिक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शैक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शैक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शैक्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशैक्षःशैक्षौशैक्षाः
द्वितीयाशैक्षम्शैक्षौशैक्षान्
तृतीयाशैक्षेणशैक्षाभ्याम्शैक्षैः
चतुर्थीशैक्षायशैक्षाभ्याम्शैक्षेभ्यः
पञ्चमीशैक्षात् / शैक्षाद्शैक्षाभ्याम्शैक्षेभ्यः
षष्ठीशैक्षस्यशैक्षयोःशैक्षाणाम्
सप्तमीशैक्षेशैक्षयोःशैक्षेषु
सम्बोधनहे शैक्षहे शैक्षौहे शैक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शैक्ष
शैक्ष
śaikṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नया-नया पढ़ने वाला (2.7.13) प्राथमकल्पिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शैक्ष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आचार्य के निकट रहकर शिक्षा प्राप्त करनेवाला मनुष्य ।
२. शिक्षा देने योग्य । वह शिष्य जो प्रारंभिक शिक्षाप्राप्त कर रहा हो ।
शैक्ष २ वि॰ शस्त्रशास्त्रादि शिक्षा संपन्न । शिज्ञा के अनुकूल व्यवहार- युक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शैक्ष mf(ई)n. (fr. शिक्षा) in accordance with right teaching or with rule, correct, MBh.
शैक्ष m. a young Brāhman pupil studying with his preceptor, one who has recently begun to repeat the Veda, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1089,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शैक्षः [शिक्षां वेत्त्यधीते वा अण्] 1 A student who studies Śikṣā or the science of pronunciation, one who has just entered upon the study of the Vedas. --2 (Hence) A novice, tyro.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1054-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शैक्ष पु० शिक्षां तन्नामग्रन्थमघीते येत्ति वा अण् । १ शिक्षा- ग्रन्थाध्यायिनि २ तद्वेत्तरि च । वुन् । शिक्षकोऽप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5141,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शैक्षः, पुं, (शिज्ञामधीते इति । शिक्षा + अण् ।) प्राथमकल्पिकः । इत्यमरः ॥ द्वे प्रथमारब्ध- वेदाध्ययने । शिक्षणं शिक्षा । सेमक्तात् सरो- रिति अः । शिक्षा प्रथमोपदेशः तत्साह- चर्य्यात् ग्रन्थोऽपि शिक्षा तामधीयते शैक्षाः । ढघे कादिति ष्णः प्रथमं शिक्षणीयं कल्पं शास्त्रं अधीयते प्राथमकल्पिकाः । इति भरतः ॥ (शिक्षा शीलमस्येति । “छत्रादिभ्यो णः ।” ४ । ६२ । इति णः । शिक्षाशीले, त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-136-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शैक्षशैक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शैक्ष 📚 ➤ शिक्षा अर्थात् उच्चारण शास्त्र को पढ़ने वाला विद्यार्थी, जिसने वेदाध्ययन अभी अभी आरम्भ किया है
संस्कृत: प्रथमारब्धवेदाः · पर्याय: प्राथमकल्पिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शैक्ष 📚आचार्य के निकट रहकर शिक्षा प्राप्त करनेवाला मनुष्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शैक्ष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें