🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:01:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्यामल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्यामल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्यामल

अर्थ: काला, गहरीनीला, साँवला

संस्कृत: कृष्णवर्णः · पर्याय: कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल

व्युत्पत्ति: श्याम + लच्, ला + क वा (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्यामल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. श्यामल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्यामल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्यामलःश्यामलौश्यामलाः
द्वितीयाश्यामलम्श्यामलौश्यामलान्
तृतीयाश्यामलेनश्यामलाभ्याम्श्यामलैः
चतुर्थीश्यामलायश्यामलाभ्याम्श्यामलेभ्यः
पञ्चमीश्यामलात् / श्यामलाद्श्यामलाभ्याम्श्यामलेभ्यः
षष्ठीश्यामलस्यश्यामलयोःश्यामलानाम्
सप्तमीश्यामलेश्यामलयोःश्यामलेषु
सम्बोधनहे श्यामलहे श्यामलौहे श्यामलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्यामल
श्यामल
śyāmala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काले रंग के नाम (1.5.15) कृष्ण · नील · असित · श्याम · काल · मेचक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्यामल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पीपल । अश्वत्थ वृक्ष ।
२. सिरिस का पेड़ । शिरीष ।
३. सुश्रुत के अनुसार एक प्रकार का बहुत जहरीला बिच्छू ।
४. भौंरा । भ्रमर (को॰) ।
५. काली मिर्च (को॰) ।
६. काला रंग । श्याम वर्ण (को॰) ।
७. दे॰ पूतिका (को॰) ।
श्यामल २ वि॰ जिसका वर्ण कृष्ण हो । काला । साँवला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्यामल mf(आ)n. dark-coloured, Hariv.; Kāv. &c.
श्यामल m. black (the colour), W.
a kind of bee, L.
Terminalia Arjuna, PañcavBr., Sch.
a species of plant serving as a substitute for the Soma pl˚ (= पूतीक), KātyŚr., Sch.
the sacred fig-tree, L.
black pepper, W.
N. of a poet, Sadukt.; Kṣem.
of another man, Vās., Introd.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1094,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्यामल a. Black, dark-blue, blackish; निशितश्यामलस्निग्धमुखी शक्तिः Ve. 4; Śi. 18. 36; श्यामलानोकहश्रीः U. 2. 25. --लः 1 Black colour. --2 Black pepper. --3 A large bee. --4 The sacred fig-tree. --ला N. of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1057-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्यामल पु० श्यामवर्णं लाति ला--क । १ पिप्पले २ कृष्ण- वर्णयुते त्रि० मेदि० । ३ अश्वगन्धायां ४ कटभ्यां ५ जम्ब्वां ६ कस्तूर्य्याञ्च स्त्री राजनि० । ७ श्यामवर्णे पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5148,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्यामलः, पुं, (श्यामवर्णः अस्त्यस्येति । श्याम + “सिध्मादिभ्यश्च ।” ५ । २ । ९७ । इति लच् ।) कृष्ण- वर्णः । पिप्पलः । इतिमेदिनी ॥ कृष्णगुणवति, त्रि । इत्यमरः ॥ (यथा मुकुन्दमालायाम् । २ । “जयतु जयतु मेघश्यामलः कोमलाङ्गो जयतु जयतु पृथ्वीभारनाशो मुकुन्दः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-147-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्यामल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्यामलश्यामल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: श्यामल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्यामल 📚 ➤ काला, गहरीनीला, साँवला
संस्कृत: कृष्णवर्णः · पर्याय: कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्यामल 📚पीपल । अश्वत्थ वृक्ष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
श्यामल
काले रंग के नाम (१.५.१५) — कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल, मेचक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • श्यामल: श्याम + लच्, ला + क वा (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें