🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:52:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्रम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्रम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्रम्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्रम्
श्रम्
śram
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. श्रम् cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 95) श्राम्यति (in later language also श्रमति, ते; pf. शश्रम, 3. pl. शश्रमुः or [ŚāṅkhBr.] श्रेमुः, p. शश्रमाण, RV.; MBh.; aor. अश्रमत्, AV., Subj. श्रमत्, RV.; श्रमिष्म, ib.; Br.; fut. श्रमिता, MBh.; श्रमिष्यति Gr.; inf. श्रमितुम्, ib.; ind.p. -श्रम्य, Br.), to be or become weary or tired, be tired of doing anything (with inf.; also impers. न मा श्रमत्, ‘may I not become weary!’), RV. &c. &c.; to make effort, exert one's self (esp. in performing acts of austerity), labour in vain, ib. : Pass. श्रम्यते (aor. अश्रामि or अश्रमि, Gr.), MBh.; Kāv. &c. (cf. वि-√ श्रं) : Caus. श्रामयति or श्रमयति (aor. अशिश्रमत्), to make weary, fatigue, tire, Kām.; Hariv.; Subh.; to overcome, conquer, subdue, R.; (श्रामयति), to speak to, address, invite (आमन्त्रणे), Dhātup. xxxv, 40 (v.l. for ग्राम्˚, cf. ग्रामय) : Desid. See वि-शिश्रमिषु.
2. श्रम् ind. g. स्वर्-आदि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1096,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रम् {c4c} P. (श्राम्यति, श्रांत) 1 To exert oneself, take pains, toil, labour. --2 To perform austerities, mortify the body (by acts of penance); कियच्चिरं श्राम्यसि गौरि Ku. 5. 50. --3 To be wearied or fatigued, be exhausted; रतिश्रांता शेते रजानिरमणी गाढमुरमि K. P. 10; Śi. 14. 38; Bk. 14. 110. --4 To be afflicted or distressed; यो वृंदानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां Me. 99. --Caus. (श्र श्रा-मयति-ते) To cause to be fatigued &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्रम्उमा-कोश श्रम्: cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 95) श्राम्यति (in later language also श्रमति,… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्रम् 📚 ➤ cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 95) श्राम्यति (in later language also श्रमति,… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्रम् 📚cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 95) श्राम्यति (in later language also श्रमति,…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें