🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:10:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्रेयो

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्रेयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्रेयः

अर्थ: अतिशयेन प्रशस्यम्-ईयसुन्, श्रादेशः

संस्कृत: धर्मः, मोक्षः · पर्याय: धर्म, पुण्य, सुकृत, वृष, उपनिषद्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्रेयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. श्रेयस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. श्रेयस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. श्रेयस् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. श्रेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्रा + यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्रेयस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्रेयःश्रेयसीश्रेयांसि
द्वितीयाश्रेयःश्रेयसीश्रेयांसि
तृतीयाश्रेयसाश्रेयोभ्याम्श्रेयोभिः
चतुर्थीश्रेयसेश्रेयोभ्याम्श्रेयोभ्यः
पञ्चमीश्रेयसःश्रेयोभ्याम्श्रेयोभ्यः
षष्ठीश्रेयसःश्रेयसोःश्रेयसाम्
सप्तमीश्रेयसिश्रेयसोःश्रेयस्सु / श्रेयःसु
सम्बोधनहे श्रेयःहे श्रेयसीहे श्रेयांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्रेयस्
श्रेयस्
śreyas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
धर्म/पुण्य के नाम (1.4.25) धर्म · पुण्य · सुकृत · वृष
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रेयस् mfn. (either compar. of श्री, or rather accord. to native authorities of श्री-मत् or प्रशस्य; cf. Gk. κρείων) more splendid or beautiful, more excellent or distinguished, superior, preferable, better, better than (with abl. or with न See below), RV. &c. &c.
most excellent, best, MBh. iii, 1256
propitious, well disposed to (gen.), ib. i, 3020
auspicious, fortunate, conducive to welfare or prosperity, Kāv.; Hit.; MārkP.
श्रेयस् m. (in astron.) N. of the second Muhūrta
of the third month (accord. to a partic. reckoning)
(with Jainas) N. of the 11th Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
श्रेयस् (अस्), n. the better state, the better fortune or condition (sometimes used when the subject of a sentence would seem to require the masc. form), AV.; TS.; Br.; Kauś.
good (as opp. to ‘evil’), welfare, bliss, fortune, happiness, KaṭhUp.; MBh. &c.
the bliss of final emancipation, felicity (see श्रेयः-परिश्राम, col. 3)
श्रेयस् ind. better, rather, rather than (used like वरम् [q.v.] with न; e.g. श्रेयो मृतं न जीवितम्, ‘better is death and not life’ or ‘rather than life’, or ‘death is better than life’), MBh.; R. &c.
= धर्म, L.
N. of a Sāman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1102,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रेयस् a. [अतिशयेन प्रशस्यं इयसु श्रादेशः] 1 Better, preferable, superior; वर्धनाद्रक्षणं श्रेयः H. 3. 3, 33; Bg. 3. 35, 2. 5. --2 Best, most excellent, quite desirable; Māl. 1. 13. --3 More happy or fortunate. --4 More blessed, dearer (compar. of प्रशस्व q. v.). --n. 1 Virtue, righteous deeds, moral or religious merit. --2 [] Bliss, good fortune, blessing, good’ welfare, felicity, a good or auspicious result; पूर्वावधीरितं श्रेयोदुःखं हि परिवर्तते Ś. 7. 13; धिङ् मामुपस्थितश्रेयोवमानिनं Ś. 6; प्रतिबध्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः R. 1. 79; U. 5. 27, 7. 20; R. 5. 34. --3 Any good or auspicious occasion; Ś. 7. --4 Final beatitude, absolution. --Comp. --अर्थिन् a. {1} seeking happiness, desirous of felicity. {2} wishing well. --कर a. {1} promoting happiness, favourable. {2} propitious, auspicious. --परिश्रमः striving after absolution.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1061-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रेयस् न० अतिशयेन प्रशस्यम् इयसु श्रादेशः । १ धर्मे २ मोक्षे अमरः । ३ शुभे न० ४ अतिप्रशस्ते त्रि० मेदि० स्त्रियां ङीप् । सा च ५ हरीतक्यां ६ पाठायां ७ गजपिप्पल्याम् अमरः ८ रास्नायां विश्वः । ९ शुभयुक्ते त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5156,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्रेयःश्रेयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: श्रेयस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | श्रेयस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्रेयः 📚 ➤ अतिशयेन प्रशस्यम्-ईयसुन्, श्रादेशः
संस्कृत: धर्मः, मोक्षः · पर्याय: धर्म, पुण्य, सुकृत, वृष, उपनिषद्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्रेयस् 📚mfn. (either compar. of श्री, or rather accord. to native authorities …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
श्रेयस्
धर्म/पुण्य के नाम (१.४.२५) — धर्म, पुण्य, सुकृत, वृष
मोक्ष के नाम (१.५.७) — मुक्ति, कैवल्य, निर्वाण, निःश्रेयस, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें