🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:21:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्वसान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्वसान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्वसान

अर्थ: सांस लेना, श्वासोच्छ्वास करना, जीना, जीते रहना (वर्तमानकालिक कृदन्त)

संस्कृत: प्राणने

अंग्रेज़ी: breathing, living, alive, BhP.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्वसान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्वस् + चानश्
  2. श्वसान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्वस् + चानश्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — श्वसान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्वसानःश्वसानौश्वसानाः
द्वितीयाश्वसानम्श्वसानौश्वसानान्
तृतीयाश्वसानेनश्वसानाभ्याम्श्वसानैः
चतुर्थीश्वसानायश्वसानाभ्याम्श्वसानेभ्यः
पञ्चमीश्वसानात् / श्वसानाद्श्वसानाभ्याम्श्वसानेभ्यः
षष्ठीश्वसानस्यश्वसानयोःश्वसानानाम्
सप्तमीश्वसानेश्वसानयोःश्वसानेषु
सम्बोधनहे श्वसानहे श्वसानौहे श्वसानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — श्वस् (अदादिगण) · अर्थ: सांस लेना, श्वासोच्छ्वास करना, जीना, जीते रहना (प्राणने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमश्वसितिश्वसितःश्वसन्ति
मध्यमश्वसिषिश्वसिथःश्वसिथ
उत्तमश्वसिमिश्वसिवःश्वसिमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: श्वसिति · लिट्: शश्वास · लुट्: श्वसिता · लृट्: श्वसिष्यति · लोट्: श्वसितात् · लङ्: अश्वसत् · विधिलिङ्: श्वस्यात् · आशीर्लिङ्: श्वस्यात् · लुङ्: अश्वसीत् · लृङ्: अश्वसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: श्वसन · ण्वुल्: श्वासकः · तृच्: श्वसिता · ण्यत्: श्वास्यः · तव्य: श्वसितव्यः · अनीयर्: श्वसनीयः · क्त: श्वसितः · क्तवतु: श्वसितवान् · शतृ: श्वसन् · स्य-शतृ: श्वसिष्यन् · क्त्वा: श्वसित्वा · ल्यप्: प्रश्वस्य · तुमुन्: श्वसितुम् · णमुल्: श्वासम् · घञ्: श्वासः · क्तिन्: श्वस्ति · क्वसु: शश्वस्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्वसान
श्वसान
śvasāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्वसान वि॰ [सं॰] साँस लेता हुआ । जीवित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वसान mfn. breathing, living, alive, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1105,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्वसानश्वसान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्वस् + चानश् 📚
अन्य सम्भावना: श्वसान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्वस् + चानश्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्वसान 📚 ➤ सांस लेना, श्वासोच्छ्वास करना, जीना, जीते रहना (वर्तमानकालिक कृदन्त)
संस्कृत: प्राणने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्वसान 📚साँस लेता हुआ । जीवित🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • श्वसान: श्वस् + चानश् — वर्तमानकालिक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬