🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:08:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संगमन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संगमन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संगमन

अर्थ: जाना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ · पर्याय: यात्रा, व्रज्या, अभिनिर्याण, प्रस्थान, गम

अंग्रेज़ी: to go

व्युत्पत्ति: गम्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + गम् + ल्युट्
  2. संगमन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. संगमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गमन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागमनम्गमनेगमनानि
द्वितीयागमनम्गमनेगमनानि
तृतीयागमनेनगमनाभ्याम्गमनैः
चतुर्थीगमनायगमनाभ्याम्गमनेभ्यः
पञ्चमीगमनात् / गमनाद्गमनाभ्याम्गमनेभ्यः
षष्ठीगमनस्यगमनयोःगमनानाम्
सप्तमीगमनेगमनयोःगमनेषु
सम्बोधनहे गमनहे गमनेहे गमनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गम् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगच्छतिगच्छतःगच्छन्ति
मध्यमगच्छसिगच्छथःगच्छथ
उत्तमगच्छामिगच्छावःगच्छामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गच्छति · लिट्: जगाम · लुट्: गन्ता · लृट्: गमिष्यति · लोट्: गच्छतात् · लङ्: अगच्छत् · विधिलिङ्: गच्छेत् · आशीर्लिङ्: गम्यात् · लुङ्: अगमत् · लृङ्: अगमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गमन · ण्वुल्: गामकः · तृच्: गन्ता · यत्: गम्यः · तव्य: गन्तव्यः · अनीयर्: गमनीयः · क्त: गतः · क्तवतु: गतवान् · शतृ: गच्छन् · स्य-शतृ: गमिष्यन् · क्त्वा: गत्वा · ल्यप्: प्रगत्य · तुमुन्: गन्तुम् · णमुल्: गामम् · घञ्: गामः · क्तिन्: गति · क्वसु: जग्मिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गमन
गमन
gamana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गमन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ गमनीय, गम्य]
१. जाना । चलना । यात्रा करना ।
२. वैशेषिक दर्शन के अनुसार पाँच प्रकार के कर्मों में से एक । किसी वस्तु के क्रमशः एक स्थान से दूसरे स्थान को प्राप्त होने का कर्म । संभोग । मैथुन । जैसे,— वेश्यागमन ।
४. राह । रास्ता ।
५. सवारी आदि, जिनकी सहायता से यात्रा की जाय ।
६. प्राप्त करना । पहुँचना (को॰) । यौ॰—गमनागमन = आवागमन । आना जाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गमन n. going, moving, manner of going, Ragh.; Megh. &c. (ifc. f(आ). )
going to or approaching (with acc. or gen. [R. i, 3, 22] or प्रति or a local adverb or ifc.), KātyŚr.; MBh. &c.
going away, departure, decampment, setting out (for war or for an attack)
ifc. sexual intercourse (with a woman), PārGṛ. ii; R.; Suśr.
(with a man), Gaut.
ifc. undergoing, attaining, iv, 22; Mn. i, 117; R. v, 15, 48
footmarks (?), iii, 68, 50.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (348,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गमनं [गम्-ल्युट्] 1 Going, motion, gait; श्रोणीभारादलसगमना Me. 82; so गजेंद्रगमने Ś. Til. 7. --2 Going, motion. considered as one of the five karmans by the Vaiśeṣikas. --3 Approaching, going to. --4 March of an assailant. --5 Undergoing, suffering --6 Obtaining, attaining. --7 Cohabitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0452-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गमन न० गम--भावे ल्युट् । स्वाश्रयसंयोगविभागासम- वायिकारणे १ क्रियाभेदे “प्रसारणञ्च गमनं कर्म्मान्येतानि पञ्च च” “भ्रमणं रेचनं स्यन्दनोर्द्धज्ज्वलनमेव च । ति- र्य्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते” भाषा० । उत्क्षेपण- शब्दे १०८६ पृ० विवृतिः । २ जिगीषोः प्रयाणे च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2533,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गमनं, क्ली, (गम्यते जिगीषुणा इति । गम् + भावे ल्युट् ।) जिगीषोः प्रयाणम् । कुच् इति पारस्य भाषा । तत्पर्य्यायः । यात्रा २ व्रज्या ३ अभिनिर्याणम् ४ प्रस्थानम् ५ । गमः ६ । इत्य- मरः । २ । ८ । १५ ॥ प्रयाणम् ७ प्रस्थितिः ८ यानम् ९ प्राणनम् १० । इति शब्दरत्नावली ॥ पादविहरणम् । (यथा, रामायणे । ३ । १३ । ११ । “न च मे रोचते वीर ! गमनं दण्डकं प्रति ॥”) तत्तु पञ्चविधकर्म्मान्तर्गतकर्म्मविशेषः । (यथा, भाषापरिच्छेदे । ६ । “उत्क्षेपणं ततोऽवक्षेपणमाकुञ्चनं तथा । प्रसारणञ्च गमनं कर्म्माण्येतानि पञ्च च ॥”) तस्य भेदाः । यथा, भ्रमणम् १ रेचनम् २ स्यन्दनम् ३ ऊर्द्ध्वज्वलनम् ४ तिर्य्यग्गमनम् ५ । इति च भाषापरिच्छेदे ७ । (उपभोगः । यदुक्तं तिथितत्वे । [] “अगम्यागमनाच्चैव अभक्षस्य च भक्षणात् । मुच्यते सर्व्वपापेभ्यः पञ्चवक्त्रस्य धारणात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-306-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गमन" आता है (59)
अय गमन । जाना । गतिचाल गति । गमन । चलने की क्रिया । जैसे— इस गाड़ी की चाल बहुत धीमी हैपेल जाना । गमनसंचर गमन । चलनासर्ग गमन । गति । चलना या बढ़नाद्राव गमनसंचार गमन । चलनाप्रयाण गमन । प्रस्थान । जाना । यात्रा । कूच । रवानगीप्रसर्पण प्रसरण । गमन । जानाप्रस्थान गमन । यात्रा । रवानगीवस्क जाना । चलना । गमनद्रवण गमन । गति । दौड़गतक गमन । गति । जानागतिक गति । गमनव्रजन चलना । जाना । गमनसंचरण संचार करने की क्रिया । चलना । गमनउच्चलन गमन । रवाना होना । जानाप्रसर्प गमनसंप्रयाण गमन । प्रयाणसरिमा सति । गमनविनिर्याण गमन । प्रस्थानपयान गमन । जाना । यात्रा । रवानगीबिदा प्रस्थान । गमन । रवानगी । रुखसतरफ्त प्रस्थान । जाना । गमन । रवानगीसृता गमन । पलायनचरणचार गमन । गति । चलनापदाचार पैर रखना । पदसंचार । गमनप्रस्थावा पु संज्ञा पुं॰ चलना । गमनगम राह । मार्ग । रास्तासर बड़ा जलाशय । ताल । तालाबइति अव्य समाप्तिसूचक अव्ययगान गाने की क्रिया । संगीत । गाना । यौ॰—गानाविद्या = संगीत कलायान गाड़ी, रथ आदि सवारी । वाहन । विमान । आकाशयानरमण आनंदोत्पादक क्रिया । विलास । क्रिड़ा । कोलिइष्म इच्छुकचालन चलाने की क्रिया । परिचालनव्रज दे॰ 'व्रज' । यौ॰— ब्रजनाथ । ब्रजभाषा । ब्रदमंड़ल । ब्रजराज । ब्रजलाला=…सृति मार्ग । रास्ताअर्दन पीड़न । दलन । हिंसाधोरित आघात करना । चोट पहुँचानाभ्रेष नाशवींखा नृत्य । नाचसंक्रमण संप्रहार परस्पर चोट करनाईरण विक्षुब्ध करनेवाला । उत्तेजित करनेवालाप्रेति मरण । मरनाजिहान पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ संसार । जहानव्राज कुत्तासर्जू वणिक् । व्यापारीनिर्गम निकास । निकलने का मार्गव्यपगम बीतना । व्यतीत होनाव्यपाय अंत । लोप । समाप्तिप्रयाणक यात्रा । प्रस्थान । प्रयाणविष्कंद तितर बितर होना । बिखरनानिर्याति मुक्ति । निर्याणविप्रयाण भागना । पलायनजवाई वह धन जो जाने के उपलक्ष में दिया जायपायान पु संज्ञा पुं॰मार्च अँगरेजी तीसरा मास जो प्रायः फागुन में पड़ता है । फरवरी के बाद और अप्रै…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संगमनगमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + गम् + ल्युट् 📚
अन्य सम्भावना: संगमन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | संगमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संगमन 📚 ➤ जाना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ · पर्याय: यात्रा, व्रज्या, अभिनिर्याण, प्रस्थान, गम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गमन 📚जाना । चलना । यात्रा करना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गमन
प्रस्थान/कूच (२.८.९५) — यात्रा, व्रज्या, अभिनिर्याण, प्रस्थान, गम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संगमन: सम् + गम् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें