🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:12:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संघात

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संघात

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संघात

अर्थ: मार डालना, जाना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: हिंसागत्योः · पर्याय: प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण, प्रवासन

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to go

व्युत्पत्ति: हन्+णिच्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + हन् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — घात (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाघातःघातौघाताः
द्वितीयाघातम्घातौघातान्
तृतीयाघातेनघाताभ्याम्घातैः
चतुर्थीघातायघाताभ्याम्घातेभ्यः
पञ्चमीघातात् / घाताद्घाताभ्याम्घातेभ्यः
षष्ठीघातस्यघातयोःघातानाम्
सप्तमीघातेघातयोःघातेषु
सम्बोधनहे घातहे घातौहे घाताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — हन् (अदादिगण) · अर्थ: मार डालना, जाना (हिंसागत्योः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमहन्तिहतःघ्नन्ति
मध्यमहंसिहथःहथ
उत्तमहन्मिहन्वःहन्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: हन्ति · लिट्: जघान · लुट्: हन्ता · लृट्: हनिष्यति · लोट्: हतात् · लङ्: अहन् · विधिलिङ्: हन्यात् · आशीर्लिङ्: वध्यात् · लुङ्: अवधीत् · लृङ्: अहनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हनन · ण्वुल्: घातकः · तृच्: हन्ता · यत्: वध्यः · ण्यत्: घात्यः · तव्य: हन्तव्यः · अनीयर्: हननीयः · क्त: हतः · क्तवतु: हतवान् · शतृ: घ्नन् · स्य-शतृ: हनिष्यन् · क्त्वा: हत्वा · ल्यप्: प्रहत्य · तुमुन्: हन्तुम् · णमुल्: घातम् · घञ्: घातः · क्तिन्: हेति · क्वसु: जघ्निवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घात
घात
ghāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घात १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ घाती]
१. प्रहार । चोट । मार । धक्का । जरब । उ॰—(क) चुकै न घात मार मुठ भेरी ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) कपीश कूद्यो बात घात बारिधि हिलोरि कै ।—तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—चलना ।—होना । मुहा॰—घात चलाना = मारण, मोहन आदि प्रयोग करना । मूठ चलाना । जादू टोना करना ।
२. वध । हत्या । यौ॰—गोघात । नरघात । विश्वासघात ।
३. अहित । बुराई । उ॰—हित की कहौ न, कहौ अंत समय घात की ।—प्रताप (शब्द॰) ।
४. (गणित में) गुणनफल ।
५. (ज्योतिष में) प्रवेश । संक्रांति । यौ॰—घाततिथि । घातवार ।
६. बाण । तीर । इषु ।
घात २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अभिप्राय सिद्ध करने का उपयुक्त स्थान और अवसर । कोई कार्य करने के लिये अनुकुल स्थिति । दाँव । सुयोग । उ॰—आप अपनी घात निरखत खेल जम्यो बनाइ ।—सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—तकना । मुहा॰—घात पर चढ़ना = किसी को ऐसी स्थिति होना जिससे दूसरे का मतलब सिद्ध हो । अभिप्राय साधन के अनुकूल होना । दाँव पर चढ़ना । वश में आना । हत्थे चढ़ना । घात में
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घात mfn. (√ हन्, Pāṇ. vii, 3, 32 and 54) ifc. ‘killing’, see अमित्र-, गो-
घात m. a blow, bruise, MBh.; R. &c.
slaying, killing, Mn. x, 48; Yājñ.; MBh. &c.
injuring, hurting, devastation, destruction, Yājñ. ii, 159; MBh. &c.
(see ग्राम- & कर्म-)
(in astron.) entrance, Sūryapr.; AV.Pariś.
the product (of a sum in multiplication), Gaṇit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (377,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घातः [हन्-णिच् घञ्] 1 A blow, stroke, bruise, hit; ज्याघात Ś. 3. 13; नयनशरघात Gīt. 10; so पार्ष्णिघातः, शिरोघात &c. --2 Killing, hurting, destruction, slaughter; वियोगो मुग्धाक्ष्याः स खलु रिपुघ तावधिरभूत् U. 3. 44; पशुघातः Gīt. 1; Y. 2. 159; 3. 252. --3 An arrow. --4 Power. --5 The product of a sum in multiplication. (In comp. translated by ‘inauspicious’; ˚दिवसः). --Comp. --चंद्रः the moon when in an inauspicious mansion determined by one's natal zodiacal sign. --तिथिः an inauspicious lunar day. --नक्षत्रं an inauspicious constellation. --वारः an inauspicious day of the week. --स्थानं a slaughter-house, place for execution.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0477-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घात पु० हन--घञ् । १ प्रहारे, २ मारणे, ३ पूरणे, गुणनें च । “चरेत् व्रतमहत्वाऽपि घातार्थञ्चेत् समागतः” याज्ञ० । “पतन्ति द्विरदा भूमौ वज्रघातादिवाचलाः” भा० आ० १४८ अ० । “समद्विघातः कृतिरुच्यतेऽथ” लीला० । करणे घञ् । ४ वाणे मेदि० । चतुरङ्गक्री- डायां वट्यादिबलानां स्थानविशेषेषु ५ अन्यबालनामागमे तदपसारणेन तत्स्थाने तदाक्रमे । चतुरङ्गशब्दे दृश्यम् । जन्मतारापेक्षया ६ निधनाख्ये सप्तमषोडशपञ्चविंशति- तमनक्षत्रे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2791,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घातः, पुं, (हन् + करणभावादौ घञ् । “हनस्तो- ऽचिण्णलोः ।” ७ । ३ । ३२ । इति हन्तेस्त- कारोऽन्तादेशः । “हो हन्तेर्ञ्निन्नेषु ।” ७ । ३ । ५४ । इति कुत्वञ्च ।) काण्डः । प्रहारः । इति मेदिनी । ते । १७ ॥ (यथा, गोः रामा- यणे । ६ । ९८ । २४ । “मुष्टिभिः पार्ष्णिघातैश्च बाहुघातैश्च शोभने । घोरैर्जानुप्रहारैश्च नयनाञ्चनपीडनैः ॥”) अङ्कपूरणम् । यथा । “समत्रिघातश्च घनः प्रदिष्टः ।” इति लीलावती ॥ (वधः । यथा- पञ्चतन्त्रे । १ । ३१२ । “गृहे शत्रुमपि प्राप्तं विश्वस्तमकुतोभयम् । यो हन्यात् तस्य पापं स्याच्छतब्राह्मणघात- जम् ॥” [] लुण्ठनम् । यथा, मनुः । ९ । २७४ । “ग्रामघाते हिताभङ्गे पथि मोषाभिदर्शने ॥” “ग्रामघाते ग्रामलुण्ठने तस्करादिभिः ।” इति कुल्लूकभट्टः ॥ द्रव्याद्युत्खातः हानिर्वा । यथा, याज्ञवल्क्ये । २ । १६२ । “माषानष्टौ तु महिषी शस्यघातस्य कारिणी ॥” भङ्गः । उच्छेदादिर्वा । यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । सञ्जीवककथायाम् । “प्रोवाच भो शेषभागे अयुक्तं मया पापेन कृतं सञ्जीवकं व्यापादयता यस्माद् विश्वासघातादन्यन्नास्ति पापतरम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-393-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घात" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संघातघात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + हन् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संघात 📚 ➤ मार डालना, जाना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: हिंसागत्योः · पर्याय: प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण, प्रवासन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घात 📚प्रहार । चोट । मार । धक्का । जरब🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
घात
वध के और नाम (२.८.११५) — उद्वासन, प्रमथन, क्रथन, उज्जासन, आलम्भ, पिंज, विशर, उन्माथ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संघात: सम् + हन् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें