🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:17:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संचित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संचित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संचित

अर्थ: चुनना, बटोरना, एकत्र करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: चयने

अंग्रेज़ी: to collect, to select, to pick

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + चि + क्त
  2. संचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. संचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचितःचितौचिताः
द्वितीयाचितम्चितौचितान्
तृतीयाचितेनचिताभ्याम्चितैः
चतुर्थीचितायचिताभ्याम्चितेभ्यः
पञ्चमीचितात् / चिताद्चिताभ्याम्चितेभ्यः
षष्ठीचितस्यचितयोःचितानाम्
सप्तमीचितेचितयोःचितेषु
सम्बोधनहे चितहे चितौहे चिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चि (स्वादिगण) · अर्थ: चुनना, बटोरना, एकत्र करना (चयने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचिनोतिचिनुतःचिन्वन्ति
मध्यमचिनोषिचिनुथःचिनुथ
उत्तमचिनोमिचिनुवः / चिन्वःचिनुमः / चिन्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चिनोति · लट् (आत्मने.): चिनुते · लिट्: चिकाय · लिट् (आत्मने.): चिक्ये · लुट्: चेता · लुट् (आत्मने.): चेता · लृट्: चेष्यति · लृट् (आत्मने.): चेष्यते · लोट्: चिनुतात् · लोट् (आत्मने.): चिनुताम् · लङ्: अचिनोत् · लङ् (आत्मने.): अचिनुत · विधिलिङ्: चिनुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): चिन्वीत · आशीर्लिङ्: चीयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चेषीष्ट · लुङ्: अचैषीत् · लुङ् (आत्मने.): अचेष्ट · लृङ्: अचेष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अचेष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चयन · ण्वुल्: चायकः · तृच्: चेता · यत्: चेयः · तव्य: चेतव्यः · अनीयर्: चयनीयः · क्त: चितः · क्तवतु: चितवान् · शतृ: चिन्वन् · स्य-शतृ: चेष्यन् · शानच्: चिन्वानः · क्त्वा: चित्वा · ल्यप्: प्रचित्य · तुमुन्: चेतुम् · णमुल्: चायम् · घञ्: चायः · क्तिन्: चिति · क्वसु: चिकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चित
चित
cita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चित १ वि॰ [सं॰]
१. चुनकर इकट्ठा किया हुआ ।
२. ढका हुआ । आच्छादित ।
३. संचित । जमा किया हुआ (को॰) ।
चित २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चित] चित्त । मन । उ॰—अब चिंत चेति चित्रकूटहि चलु ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४६६ । विशेष— दे॰ चित्त । मुहा॰— दे॰ चित्त के मुहावरे ।
चित ४ वि॰ [सं॰ चित (= ढेर किया हुआ)] इस प्रकार पड़ा हुआ मुँह, पेट आदि शरीर का अगला भाग उपर की ओर हो और पीठ, चूतड़ आदि पीछे का भाग नीचे की ओर किसी आधार से लगा हो । पीठ के बल पड़ा हुआ । 'पट' या 'औंधा' का उलटा । जैसे, चित कौड़ी । यौ॰—चित भी मेरी पट भी मेरी = (१) हर हालात में अपने आप को बढ़ा चढ़ाकर दिखाना । (२) पासे या कौड़ी खेलने में बेईमानी करना । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—चितपट । मुहा॰—चित करना = कुश्ती में पछाड़ना । कुश्ती में पटकना । चारो खाने (या शाने) चित = (१) हाथ पैर फैलाए बिलकुल पीठ के बल पड़ा हुआ । (२) हक्का बक्का । स्तभित । ठक । जड़ीभूत । चित होना = बेसुध होकर पड़ जाना । बेहोश होना जैसे,—इतनी भाँग में तो तुम चित हो जाओगे ।
चित ५ क्रि॰ वि॰ पीठ के बल । जैसे,—चित गिरना, चित पड़ना, चित लेटना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित mfn. piled up, heaped, RV. i, 112, 17; 158, 4; AV. &c.
placed in a line, RV. vii, 18, 10
collected, gained, MuṇḍUp.
forming a mass (hair), Buddh.; L.
covered, inlaid, set with, MBh.; R. &c.
चित n. ‘a building’, see पक्वेष्टक-
चित, 1. चिति. See √ 1. चि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित p. p. [चि-क्त] 1 Collected, piled up, heaped, gathered. --2 Hoarded, accumulated. --3 Got, acquired. --4 Covered with, full of; कृमिकुलचितं Bh. 2. 9. --5 Set or inlaid with. --तं A building.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0491-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित, ई ज्ञाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) ई, चित्तः । ज्ञानमिह जागरणम् । ज्ञानञ्च अविद्यानिद्रयाक्रान्ते जगत्येकः स चेत- तीति हलायुधः । चिचेत रामस्तत् कृच्छ्रम् । इति दुर्गादासः ॥
चित, इ क स्मृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-सकं-सेट् ।) इ क, चिन्तयति विष्णं सुधीः । इति दुर्गादासः ॥
चित, क ङ ज्ञाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- आत्मं-सकं-सेट् ।) क ङ, चेतयते । राक्षसस्य चेतयन्ति न । इति भट्टौ गणकृतानित्यत्वमिति रमानाथः । वस्तुतस्तु चेतयते ततश्चेतं करोतीति ञौ साध्यम् । इति दुर्गादासः ॥
चितः, त्रि, (चि + कर्म्मणि क्तः ।) छन्नः । इति मेदिनी । ते, १८ ॥ (कृतचयनः । सञ्चितः । “इह वै कर्म्मचितो लोकः क्षीयते एवममुत्र पुण्यचितः क्षीयते ।” इति श्रुतेः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-447-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चित" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संचितचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + चि + क्त 📚
अन्य सम्भावना: संचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | संचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संचित 📚 ➤ चुनना, बटोरना, एकत्र करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: चयने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चित 📚चुनकर इकट्ठा किया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संचित: सम् + चि + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें