🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चित
cita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चित १ वि॰ [सं॰]
१. चुनकर इकट्ठा किया हुआ ।
२. ढका हुआ । आच्छादित ।
३. संचित । जमा किया हुआ (को॰) ।
चित २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चित] चित्त । मन । उ॰—अब चिंत चेति चित्रकूटहि चलु ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४६६ । विशेष— दे॰ चित्त । मुहा॰— दे॰ चित्त के मुहावरे ।
चित ४ वि॰ [सं॰ चित (= ढेर किया हुआ)] इस प्रकार पड़ा हुआ मुँह, पेट आदि शरीर का अगला भाग उपर की ओर हो और पीठ, चूतड़ आदि पीछे का भाग नीचे की ओर किसी आधार से लगा हो । पीठ के बल पड़ा हुआ । 'पट' या 'औंधा' का उलटा । जैसे, चित कौड़ी । यौ॰—चित भी मेरी पट भी मेरी = (१) हर हालात में अपने आप को बढ़ा चढ़ाकर दिखाना । (२) पासे या कौड़ी खेलने में बेईमानी करना । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—चितपट । मुहा॰—चित करना = कुश्ती में पछाड़ना । कुश्ती में पटकना । चारो खाने (या शाने) चित = (१) हाथ पैर फैलाए बिलकुल पीठ के बल पड़ा हुआ । (२) हक्का बक्का । स्तभित । ठक । जड़ीभूत । चित होना = बेसुध होकर पड़ जाना । बेहोश होना जैसे,—इतनी भाँग में तो तुम चित हो जाओगे ।
चित ५ क्रि॰ वि॰ पीठ के बल । जैसे,—चित गिरना, चित पड़ना, चित लेटना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित mfn. piled up, heaped, RV. i, 112, 17; 158, 4; AV. &c.
placed in a line, RV. vii, 18, 10
collected, gained, MuṇḍUp.
forming a mass (hair), Buddh.; L.
covered, inlaid, set with, MBh.; R. &c.
चित n. ‘a building’, see पक्वेष्टक-
चित, 1. चिति. See √ 1. चि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित p. p. [चि-क्त] 1 Collected, piled up, heaped, gathered. --2 Hoarded, accumulated. --3 Got, acquired. --4 Covered with, full of; कृमिकुलचितं Bh. 2. 9. --5 Set or inlaid with. --तं A building.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0491-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित, ई ज्ञाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) ई, चित्तः । ज्ञानमिह जागरणम् । ज्ञानञ्च अविद्यानिद्रयाक्रान्ते जगत्येकः स चेत- तीति हलायुधः । चिचेत रामस्तत् कृच्छ्रम् । इति दुर्गादासः ॥
चित, इ क स्मृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-सकं-सेट् ।) इ क, चिन्तयति विष्णं सुधीः । इति दुर्गादासः ॥
चित, क ङ ज्ञाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- आत्मं-सकं-सेट् ।) क ङ, चेतयते । राक्षसस्य चेतयन्ति न । इति भट्टौ गणकृतानित्यत्वमिति रमानाथः । वस्तुतस्तु चेतयते ततश्चेतं करोतीति ञौ साध्यम् । इति दुर्गादासः ॥
चितः, त्रि, (चि + कर्म्मणि क्तः ।) छन्नः । इति मेदिनी । ते, १८ ॥ (कृतचयनः । सञ्चितः । “इह वै कर्म्मचितो लोकः क्षीयते एवममुत्र पुण्यचितः क्षीयते ।” इति श्रुतेः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-447-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चित" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें