🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:00:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्तान
uttāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसका उल्टा (उथला) (1.10.15)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्तान १ वि॰ [सं॰] पीठ को जमीन पर लगए हुए । चित । सीधा । यौ॰— उत्तानपणि । उत्तानपाद ।
उत्तान २ संज्ञा पुं॰ चरक के मत से वात रक्त का एक भेद । इसका प्रभाव त्वचा और मांस पर होता है । उ॰—वात रक्त चरक ने दो प्रकार का कहा है—एक तो उत्थान, दूसरा गंभीर ।— माधव नि॰, पृ १५१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-तान mfn. stretched out, spread out, lying on the back, sleeping supinely or with the face upwards, RV.; AV.; VS.
upright, ŚBr.; KātyŚr. &c.
turned so that the mouth or opening is uppermost (as a vessel), concave, TS.; ŚBr.; KātyŚr.; BhP. &c.
spreading out over the surface, Suśr.
shallow
open, Śak.
उत्-तान (अस्), m. N. of an Āṅgirasa, TBr.; Kāṭh.
उत्-तान See उत्-तन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (177,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्तान a. 1 Stretched out, spread out, expanded, dilated; उत्तानतारक्रस्य लोचनयुगलस्य K. 143; U. 3. 23. --2 (a) Lying on the back, with the face upwards, supine; Māl. 3; उत्तानोच्छूनमंडूकपाटितोदरसंनिभे K. P. 7; Y. 1. 248. (b) Upright, erect. --3 Open, turned upwards; उत्तानपाणिद्वयसंनिवेशात् Ku. 3. 45; ˚रशिमषु Pt. 3. 150. --4 Open, unreserved, frank, candid; स्वभावोत्तानहृदयं Ś. 5 frank-minded. --5 Elevated; Māl. 7. --6 Concave; having the mouth upwards. --7 Shallow. --Comp. --कर्मकं a particular posture in sitting. --पत्रकः a species of Ricinus (रक्तैरंड). --पद् f. vegetation, the whole creation of upwardgerminating plants (Sāy.). --पाद a. with extended legs (children). --(दः) {1} N. of a king, father of Dhruva. {2} the Supreme Spirit. ˚जः [] N. of Dhruva, the polar star. --शय a. sleeping supinely or on the back, lying with the face upwards; कदा उत्तानशयः पुत्रकः जनयिष्यति मे हृदयाह्लादं K. 62. --(यः, --या) a little child, suckling, infant. --शीवन् a. lying extended; stagnant. --हस्त a. having the hands stretched out in prayers. --(स्तौ) (du.) the two hands with the fingers stretched out and with the backs turned towards the ground.
उत्तान see under उत्तन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0293-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्तान त्रि० उद्गतस्तानो विस्तारो यस्य । (चित) मूमि- लन्मपृष्ठतया ऊर्द्धभावेन १ स्थिते २ ऊर्द्धमुखे च । “उत्तान- पाणिद्वयसन्निवेशात् प्रफुल्तराजीवामिवाङ्कमध्ये” कुमा० । “उरःस्थोत्तानचरणः सव्ये न्यस्येतरं करम्” उत्तानं किञ्चिदुन्नाम्य मुखं विष्टभ्य चोरसा” या० स्मृ० । “पितृ- पात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्ज्जयेत् या० स्मृतिः “प्रत्येत्यप्रस्तरे निह्नुवत उत्तानहस्ता दक्षिणोत्ताना वा” कात्या० ८, २, ९ । “उत्तानायै विचक्षणः” सुश्रु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1106,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्तानं, त्रि, (उद्गतस्तानो विस्तारो यस्मात् ।) अग- म्भीरम् । ऊर्द्ध्वमुखशयितम् । इति मेदिनो ॥ चित् [] इति भाषा । (ऊर्द्ध्वतलम् । यथा, “उत्तानपाणिद्वयसन्निवेशात् प्रफुल्लराजीवमिवाङ्कमध्ये” । इति कुमारे ३ । ४५ । तथा, याज्ञवल्क्यः । “पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्ज्जयेत्” । “उत्तानं लेपनाभ्यङ्गपरिषेकावगाहनैः । विरेकास्थापनैः स्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत्” ॥ इति चिकित्सास्थाने द्वाविंशेऽध्याये वाभटेनोक्तं ॥ “उत्तानस्य प्रसुप्तस्य कांस्यं वा ताम्रभाजनम् । नाभौ निधाय धाराम्बु शीतदाहनिवारणम्” ॥ इति हारीते चिकित्सितस्थाने द्वितीयोऽध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-226-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्तान" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें