🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:09:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संयम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संयम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संयम

अर्थ: उपवास रखना, न खाना

संस्कृत: अपरिवेषणे

अंग्रेज़ी: to fast, to avoid eating

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सम् + यम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. संयम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — यम् (भ्वादिगण) · अर्थ: उपवास रखना, न खाना (अपरिवेषणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमयमतात् / यमताद् / यमतुयमताम्यमन्तु
मध्यमयम / यमतात् / यमताद्यमतम्यमत
उत्तमयमानियमावयमाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: यमति · लिट्: ययाम · लुट्: यमिता · लृट्: यमिष्यति · लोट्: यमतात् · लङ्: अयमत् · विधिलिङ्: यमेत् · आशीर्लिङ्: यम्यात् · लुङ्: अयंसीत् · लृङ्: अयमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यमन · ण्वुल्: यमकः · तृच्: यमिता · यत्: यम्यः · तव्य: यमितव्यः · अनीयर्: यमनीयः · क्त: यमितः · क्तवतु: यमितवान् · शतृ: यमन् · स्य-शतृ: यमिष्यन् · क्त्वा: यमित्वा · ल्यप्: प्रयम्य · तुमुन्: यमितुम् · णमुल्: यमम् · घञ्: यमः · क्तिन्: यान्ति · क्वसु: येमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यम्
यम्
yam
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर से साध्य नित्य कर्म (अहिंसा आदि) (2.7.52)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यम् cl. 1. P. (Dhātup. xxiii, 15) यच्छति (Ved. also ˚ते, and Ved. ep. यमति, ˚ते; pf. ययाम, येमे; 2. sg. ययन्थ, 3. pl. येमुः, येमिरे, RV. &c. &c.; 3. du. irreg. -यमतुः, RV. v, 67, 1; aor. अयान्, अयमुह्; Impv. यंसि, यन्धि; Pot. यम्यास्, यमीमहि, RV.; अयांसम्, अयांसि, अयंस्त Subj. यंसत्, ˚सतस्, ˚सते, ib.; Br.; 3. sg. -यमिष्ट, RV. v, 32, 7; अयंसिषम् Gr.; fut. यन्ता, ib.; यंस्यति, यमिष्यति, Br. &c. inf. यन्तुम्, यमितुम्, ib.; यन्तवे, यमितवै, RV.; ind.p. यत्वा, यमित्वा, MBh.; Kāv. &c.; यत्य, AV.; Br.; -यम्य, GṛŚrS.; -यमम्, RV.; Br.), to sustain, hold, hold up, support (Ā. ‘one's self’; with loc. ‘to be founded on’), RV.; Br.; ChUp.; to raise, wield (a weapon &c.; Ā. with आयुधैः, ‘to brandish weapons’), RV.; to raise, extend or hold (as a screen &c.) over (dat.), RV.; (Ā.) to extend one's self before (dat.), AitBr.; to raise (the other scale), weigh more, ŚBr.; to stretch out, expand, spread, display, show, RV.; to hold or keep in, hold back, restrain, check, curb, govern, subdue, control, ib. &c. &c.; to offer; confer, grant, bestow on (dat. or loc.), present with (instr.), RV. &c. &c.; (with मार्गम्), to make way for (gen.), MBh.; (with प्रति and abl.), to give anything in exchange for anything, Kāś. on Pāṇ. ii, 3, 11; (Ā.) to give one's self up to, be faithful to, obey (dat.), RV.; to raise, utter (a sound &c.), ib.; to fix, establish, ib.; (Ā.) to be firm, not budge, RV.; to catch fire, TBr. (Sch.) : Pass. यम्यते (aor. अयामि), to be raised or lifted up or held back or restrained, RV. &c. &c.: Caus. यामयति (AV.), यमयति (Br. &c.; ˚ते, MBh.; aor. अयीयमत्), to restrain, hold in, control, keep or put in order: Desid. यियंसति, to wish to restrain &c., Br. : Intens. यंयमीति (see उद्-√ यम्) or यंयम्यते (Pāṇ. vii, 4, 85, Vārtt. 2, Pat.) [cf. Gk. ζημία, ‘restraint, punishment’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (845,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यम् {c1c} P. (यच्छति, ययाम, अयंसीत्, यंस्यति, यंतुं, यत; desid. यियंसति) 1 To check, curb, restrain, control, subdue, stop, suppress; यच्छेद्बाङ्मनसी प्रज्ञः Kaṭh; यतचित्तात्मन् Bg. 4. 21; see यत. --2 To offer, give, bestow. --3 Ved. To support, sustain. [] --4 To raise, lift up. --5 To extend, stretch. --6 To go. --7 To exhibit, show. --Caus. (यमयति-ते) To restrain, check &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0889-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संयमसम् + यम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: संयम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संयम 📚 ➤ उपवास रखना, न खाना
संस्कृत: अपरिवेषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यम् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xxiii, 15) यच्छति (Ved. also ˚ते, and Ved. ep. यम…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें