🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:06:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संलग्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संलग्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संलग्न

अर्थ: घनिष्ठ, सटा हुआ, संहत, जुड़ा हुआ

व्युत्पत्ति: सम् + लग् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संलग्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. संलग्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संलग्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंलग्नःसंलग्नौसंलग्नाः
द्वितीयासंलग्नम्संलग्नौसंलग्नान्
तृतीयासंलग्नेनसंलग्नाभ्याम्संलग्नैः
चतुर्थीसंलग्नायसंलग्नाभ्याम्संलग्नेभ्यः
पञ्चमीसंलग्नात् / संलग्नाद्संलग्नाभ्याम्संलग्नेभ्यः
षष्ठीसंलग्नस्यसंलग्नयोःसंलग्नानाम्
सप्तमीसंलग्नेसंलग्नयोःसंलग्नेषु
सम्बोधनहे संलग्नहे संलग्नौहे संलग्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संलग्न
संलग्न
saṃlagna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संलग्न वि॰ [सं॰]
१. बिल्कुल लगा हुआ । सटा हुआ । मिला हुआ ।
२. भिड़ा हुआ । लड़ाई में गुथा हुआ ।
३. संबद्ध । जुड़ा हुआ ।
४. निमग्न । संलीन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-लग्न mfn. closely attached, adhering, being in contact with, sticking to or in, fallen into (loc. or comp.), MBh.; Kathās.
fighting hand to hand (du. said of two combatants), MBh.
(ifc.) proceeding from or out of Pañcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1113,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संलग्न p. p. 1 Closely attached, stuck together, united with, adhering to. --2 Come to blows or close contest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संलग्न त्रि० सम् + लग--क्त । मिलिते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5176,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संलग्नः, त्रि, संयुक्तः । संपूर्व्वलगधातोः क्तप्रत्ययेन निष्पन्नः ॥ यथा, कथासरित्सागरे । १२३ । १११ । “स चाब्धिवेलया नीत्वा विधिगत्येव रोधसि । क्षिप्तस्तद्द्वीपसंलग्नो महामत्स्योऽवसन्नवान् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-201-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "संलग्न" आता है (21)
लगित संलग्न । सयुक्त । संबंधितव्यापृत किसी कर्य में लगा हुआ । संलग्नअवसक्त लगा हुआ । संसृष्ट । संलग्नअनुलग्न संलग्न । पीछे लगा हुआ । जान बुझकर चिपका हुआअन्ववसित संलग्न । संबद्धससंग संबद्ध । संगयुक्त । संलग्नउपसक्त लगा हुआ । संलग्नआलंग आलग्न । संलग्न । लगा हुआसक्त दे॰ 'आसक्त'विलीन जो अदृश्य हो गया हो । लुप्तअभियुक्त जिसपर अभियोग चलाया गया हो । जो किसी मुकदमे में फँसा हो । प्रतिवादी । म…समित साथ आया या मिला हुआअनायत जो नियंत्रित न होविषक्त दृढतापूर्वक जमा हुआ । जड़ा हुआअनुवसित कपड़े से ढँका हुआ । वस्त्र द्वारा आच्छा— दितसमायुक्त साथ जोड़ा हुआ । संघटित । संयुक्तसमाश्लिष्ट भली भाँति आलिंगितनिबंधी निबंध करनेवाला । बाँधनेवालावाबस्ता बँधा हुआ । संबद्धअनुविद्ब छेदा हुआ । जिसमें आर पार छेद किया होसंप्रवृत आगे गया हुआ । बढ़ा हुआ । अग्रसर

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संलग्नसंलग्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: संलग्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संलग्न 📚 ➤ घनिष्ठ, सटा हुआ, संहत, जुड़ा हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संलग्न 📚बिल्कुल लगा हुआ । सटा हुआ । मिला हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संलग्न: सम् + लग् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें