🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:46:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सक्थि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सक्थि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सक्थि

अर्थ: जंघा

संस्कृत: जानूपरिभागः · पर्याय: ऊरु

व्युत्पत्ति: सञ्ज् + क्थिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सक्थि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सक्थि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सक्थि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सक्थि (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासक्थिसक्थिनीसक्थीनि
द्वितीयासक्थिसक्थिनीसक्थीनि
तृतीयासक्थ्नासक्थिभ्याम्सक्थिभिः
चतुर्थीसक्थ्नेसक्थिभ्याम्सक्थिभ्यः
पञ्चमीसक्थ्नःसक्थिभ्याम्सक्थिभ्यः
षष्ठीसक्थ्नःसक्थ्नोःसक्थ्नाम्
सप्तमीसक्थनि / सक्थ्निसक्थ्नोःसक्थिषु
सम्बोधनहे सक्थि / हे सक्थेहे सक्थिनीहे सक्थीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सक्थि
सक्थि
sakthi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जाँघ (2.6.74) ऊरु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सक्थि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सश्रुत के अनुसार एक प्रकार का मर्म (स्थान) जो शरीर के ग्यारह मर्म स्थानों में माना गया है ।
२. जंघा । जाँघ (को॰) ।
३. जंघे की हड्डी (को॰) ।
४. गाड़ी का आगे का लट्ठा । जिसके बीच में अश्व वा बैल रहता है । दे॰ 'बम ३' (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सक्थि n. (derivation doubtful; the base सक्थन् [fr. which acc. pl. सक्थानि, RV. v, 61, 3] appears in later language only in the weakest cases, e.g. sg. instr. सक्थ्ना gen. abl. सक्थ्नस् loc. सक्थनि, or सक्थ्नि cf. Pāṇ. vii, 1, 75; there occurs also nom. acc. du. सक्थ्यौ [RV. x, 86, 16; AV. vi, 9, 1] formed fr. a fem. base सक्थी), the thigh, thigh-bone
the pole or shafts of a cart (du. euphemistically ‘the female organ’), RV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1124,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सक्थि n. [संज् --किथन् Uṇ. 3. 154] 1 The thigh; (changed in comp. to सक्थ after उत्तर, पूर्व and मृग or when the compound implies comparison; see P. V. 4. 98). --2 A bone. --3 The pole or shafts of a carriage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सक्थि न० सन्ज--किथन् । १ क्तरौ अमरः २ शकटावथव- भेदे च उणादि० । बहु० स्वाङ्गे अच्--समा० । मृग- सक्थ इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5191,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सक्थि, [न्] क्ली, (सज्यते इति । सन्ज सङ्गे + “असिसञ्जिभ्यां क्थिन् ।” उणा० ३ । १५४ । क्थिन् ।) ऊरुः । इत्यमरः ॥ (यथा, मार्क- ण्डेये । १८ । ४९ । “नृणां पदे स्थिता लक्ष्मीर्निलयं संप्रयच्छति । सक्थ्नोश्च संस्थिता वस्त्रं तथा नानाविधं वसु ॥”) शकटावयवविशेषः । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-209-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सक्थिसक्थि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सक्थि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सक्थि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सक्थि 📚 ➤ जंघा
संस्कृत: जानूपरिभागः · पर्याय: ऊरु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सक्थि 📚सश्रुत के अनुसार एक प्रकार का मर्म (स्थान) जो शरीर के ग्यारह मर्म स्था…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सक्थि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें