🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:39:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सगर्भ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सगर्भ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सगर्भ

अर्थ: ब.स . सहोदर भाई

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सगर्भ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सगर्भ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सगर्भ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासगर्भःसगर्भौसगर्भाः
द्वितीयासगर्भम्सगर्भौसगर्भान्
तृतीयासगर्भेणसगर्भाभ्याम्सगर्भैः
चतुर्थीसगर्भायसगर्भाभ्याम्सगर्भेभ्यः
पञ्चमीसगर्भात् / सगर्भाद्सगर्भाभ्याम्सगर्भेभ्यः
षष्ठीसगर्भस्यसगर्भयोःसगर्भाणाम्
सप्तमीसगर्भेसगर्भयोःसगर्भेषु
सम्बोधनहे सगर्भहे सगर्भौहे सगर्भाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सगर्भ
सगर्भ
sagarbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सगर्भ १ वि॰ [सं॰]
१. एक ही गर्भ से उत्पन्न । सहोदर । सगा । (भाई, बहन आदि) ।
२. रहस्य युक्त । तात्पर्य युक्त । जिसमें भीतर कुछ हो । उ॰—नारद बचन सगर्भ सहेतू । सुंदर सब गुननिधि वृषकेतू ।—मानस, १ ।७२ ।
३. जिसके पत्ते खुले न हों (को॰) ।
४. अनुरूप । समान (को॰) ।
सगर्भ २ संज्ञा पुं॰ सगा भाई [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—गर्भ mf(आ)n. pregnant, impregnated by (abl. or instr.), Hariv.; Kathās. &c.
(a plant) whose leaves are still undeveloped, KāśīKh.
स—गर्भ m. = next, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सगर्भः --र्भ्यः A brother of whole blood: Mv. 6. 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सगर्भ पु० सह समानो गर्भोऽस्य । १ सहोदरे भ्रातरि शब्दर० । सह गर्भेण । २ गर्भयुक्ते मध्यवर्त्तिसूक्ष्मपत्त्र युक्ते कुशदूर्वादौ त्रि० स्त्रियां टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5191,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सगर्भः, पुं, (समानो गर्भोयस्य । समानस्य सः ।) सहोदरः । इति शब्दरत्नावली ॥ त्रि, अभ्य न्तरितसूक्ष्मपत्रादियुक्तः । यथा -- “दर्भान् सगर्भानादाय नव सप्त च पञ्च वा । साग्रान् समूलानच्छिन्नान् द्विजो दक्षिण- पाणिना । अन्वारब्धेन सव्येन तर्पयेत् षड्विनायकान् ॥” इति काशीखण्डे सदाचारो नाम ३५ अध्यायः ॥ (गर्भविशिष्टे च त्रि ॥ यथा कथासरित्सागरे । २० । ८४ । “अनलोऽपि सगर्भोभूत् तेन वोर्य्येण धूर्जटेः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-210-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सगर्भसगर्भ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सगर्भ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सगर्भ 📚 ➤ ब.स . सहोदर भाई

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सगर्भ 📚एक ही गर्भ से उत्पन्न । सहोदर । सगा । (भाई, बहन आदि)🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सगर्भ = स + गर्भ अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें